Ba nhóm ngành nghề khó bị AI “xóa sổ”

AI có thể “nuốt” bao nhiêu việc làm?

Nỗi lo máy móc thay thế con người không phải là câu chuyện mới. Lịch sử từng chứng kiến nhiều cuộc cách mạng công nghệ khiến người lao động hoang mang, nhưng xã hội sau đó vẫn thích ứng và tạo ra những công việc mới.

Tuy nhiên, với AI, mức độ tác động được đánh giá là sâu rộng và mang tính hệ thống hơn. Báo cáo của Goldman Sachs công bố tháng 3/2023 ước tính AI có thể tự động hóa khoảng 25% tổng số công việc hiện nay. Riêng tại Mỹ và Liên minh châu Âu, khoảng 300 triệu việc làm có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Martin Ford, tác giả cuốn Rule of the Robots: How Artificial Intelligence Will Transform Everything, cảnh báo tác động của AI không chỉ ảnh hưởng tới từng cá nhân mà có thể diễn ra đồng loạt, gây chấn động cho cả nền kinh tế. Tuy vậy, theo ông, AI vẫn tồn tại những giới hạn khó vượt qua.

Công việc sáng tạo nguyên bản

Theo Martin Ford, nhóm ngành nghề đầu tiên tương đối an toàn là những công việc đòi hỏi sáng tạo thực sự, nơi con người không chỉ làm theo công thức hay tái sắp xếp dữ liệu có sẵn, mà phải tạo ra ý tưởng mới và giá trị mới.

Không phải mọi nghề sáng tạo đều “miễn nhiễm” với AI. Các lĩnh vực như thiết kế đồ họa hay nghệ thuật thị giác đang chịu tác động mạnh khi AI có thể phân tích hàng triệu hình ảnh để học các quy luật thẩm mỹ. Tuy nhiên, những lĩnh vực như khoa học, y học, luật, hoạch định chiến lược kinh doanh, nơi con người phải đưa ra phán đoán, tư duy tổng hợp và quyết định phức tạp, vẫn còn dư địa lớn cho lao động con người.

Nghề nghiệp cần tương tác con người sâu sắc

Nhóm thứ hai là các công việc đòi hỏi trí tuệ cảm xúc, sự thấu hiểu và tương tác xã hội sâu sắc, như bác sĩ, y tá, nhà tư vấn, giáo viên, nhà báo.

AI có thể hỗ trợ chẩn đoán bệnh nhanh và chính xác, nhưng khó thay thế vai trò của bác sĩ trong việc trao đổi, trấn an và đưa ra quyết định điều trị cuối cùng cho bệnh nhân. Theo Martin Ford, sẽ còn rất lâu nữa AI mới có thể xây dựng được các mối quan hệ xã hội bền vững, yếu tố cốt lõi trong nhiều ngành nghề.

Ở các lĩnh vực giáo dục, báo chí hay tư vấn, yếu tố niềm tin, đạo đức và khả năng kết nối con người vẫn là lợi thế mà AI khó tái tạo.

Công việc tay nghề cao trong môi trường khó đoán trước

Nhóm thứ ba là các nghề đòi hỏi sự linh hoạt, khéo léo và khả năng xử lý tình huống trong điều kiện thực tế phức tạp, như thợ điện, thợ sửa ống nước, thợ hàn, kỹ thuật viên bảo trì.

Theo các chuyên gia, đây là những công việc thường xuyên đối mặt với bối cảnh không cố định, không gian làm việc thay đổi liên tục và nhiều biến số khó chuẩn hóa. Để tự động hóa hoàn toàn các nghề này, cần tới những robot có khả năng vận động, cảm biến và tư duy thích ứng ở mức rất cao, điều hiện nay vẫn mang tính viễn tưởng.

AI không “xóa sổ” nghề nghiệp, mà thay đổi bản chất công việc

Joanne Song McLaughlin, Phó giáo sư kinh tế lao động tại University at Buffalo, cho rằng hầu hết các công việc đều có một phần có thể tự động hóa, nhưng điều đó không đồng nghĩa nghề nghiệp sẽ biến mất.

“Các nhiệm vụ sẽ thay đổi và con người sẽ tập trung nhiều hơn vào kỹ năng giao tiếp, ra quyết định và kết nối”, bà nhận định.

Bà dẫn ví dụ về giao dịch viên ngân hàng. Việc đếm tiền đã được máy móc thay thế, nhưng vị trí này vẫn tồn tại nhờ chuyển sang tư vấn và chăm sóc khách hàng, những kỹ năng AI khó đảm nhận.

Từ góc nhìn tại Việt Nam, chuyên gia giáo dục độc lập Bùi Khánh Nguyên cho rằng AI không thay thế nghề nghiệp, mà thay thế một số kỹ năng trong nghề. Những công việc dễ tự động hóa như dịch thuật, phiên dịch có thể bị AI thay thế ở mức độ cao. Trong khi đó, các nghề như bác sĩ, luật sư, kỹ sư vẫn cần con người, nhưng buộc phải làm việc cùng AI.

Ngay cả trong lĩnh vực công nghệ, nơi tạo ra AI, lập trình viên cũng không hoàn toàn “an toàn” khi AI đã có thể viết mã và hỗ trợ nhiều công đoạn. Theo ông Nguyên, kỹ năng quan trọng nhất trong kỷ nguyên AI là khả năng học tập suốt đời.

Ba “trụ” giúp người học đứng vững trước AI

Trần Quang Tiến, Giám đốc Học viện Phụ nữ Việt Nam, cho rằng thay vì tìm ngành “không bao giờ thất nghiệp”, người học nên nhìn vào các trụ xu hướng dài hạn.

Đó là công nghệ số và AI, nơi những nghề biết ứng dụng, quản trị và sáng tạo cùng công nghệ vẫn duy trì nhu cầu cao. Bên cạnh đó là các kỹ năng xã hội và nhân văn như tư duy phức hợp, chăm sóc, tham vấn, lãnh đạo và làm việc đa văn hóa. Cuối cùng là kinh tế, pháp lý và quản trị thích ứng, với hiểu biết về kinh tế số, luật giao dịch số và quản trị doanh nghiệp trong môi trường toàn cầu.

Con người vẫn giữ lợi thế cốt lõi

Các chuyên gia thống nhất rằng không có nghề nào hoàn toàn miễn nhiễm với AI. Tuy nhiên, AI cũng không thể thay thế “tính người”, từ cảm xúc, trực giác đến sáng tạo và tư duy phức tạp.

Trong kỷ nguyên AI, người lao động không chỉ cần kỹ năng nghề, mà còn cần khả năng thích ứng, học hỏi liên tục và biết sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, thay vì xem nó là đối thủ.

PV