Bán lẻ điện cạnh tranh từ 2027: Giá điện tăng hay cơ hội minh bạch hóa thị trường?

Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh từ năm 2027 đang mở ra kỳ vọng trao quyền lựa chọn cho người tiêu dùng và tạo động lực minh bạch hóa thị trường điện. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những lo ngại về nguy cơ giá điện tăng cao và bất ổn nếu thiếu cơ chế điều tiết phù hợp, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng kinh tế nhanh và nhu cầu năng lượng ngày càng lớn.

EVN cảnh báo rủi ro giá điện tăng và bất ổn thị trường khi triển khai bán lẻ điện cạnh tranh

Góp ý đối với Dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ quy định về lộ trình và điều kiện hình thành các cấp độ thị trường điện cạnh tranh, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho rằng việc chuyển sang thị trường bán lẻ điện cạnh tranh có thể tạo áp lực lớn lên mặt bằng giá điện. Theo EVN, khi cơ chế giá điện được vận hành hoàn toàn theo tín hiệu thị trường, chi phí của toàn bộ chuỗi giá trị ngành điện – từ phát điện, truyền tải, phân phối đến bán lẻ – sẽ được tính đúng, tính đủ, bao gồm cả lợi nhuận của các chủ thể tham gia.

EVN cho biết hiện nay đơn vị này đang đảm nhiệm vai trò cung cấp điện cho các khu vực vùng sâu, vùng xa, miền núi và hải đảo – nơi chi phí đầu tư cao, sản lượng tiêu thụ thấp và khó thu hút các nhà đầu tư tư nhân. Trong nhiều năm, EVN thực hiện điều tiết chi phí giữa các khu vực để duy trì giá bán lẻ điện bình quân ở mức phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế – xã hội và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, ngay cả khi giá nhiên liệu đầu vào biến động mạnh.

Theo đánh giá của EVN, trong bối cảnh tăng trưởng GDP cao, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung điện có thể khiến giá điện thị trường tăng nhanh nếu không được kiểm soát hiệu quả. Khi Nhà nước không còn trực tiếp quy định biểu giá bán lẻ, giá điện sẽ do các đơn vị kinh doanh điện quyết định, dẫn tới khả năng chênh lệch giá giữa các vùng miền, trong đó khu vực nông thôn, miền núi và hải đảo có nguy cơ chịu mức giá cao hơn do chi phí lớn và kém hấp dẫn về mặt đầu tư.

EVN cũng cảnh báo rằng nếu thị trường điện không được thiết kế và giám sát chặt chẽ, một số doanh nghiệp tư nhân có lợi thế cạnh tranh có thể thu được lợi nhuận cao bất hợp lý, làm gia tăng giá bán lẻ điện bình quân. Dẫn kinh nghiệm quốc tế, EVN cho rằng các biến động giá mạnh tại thị trường ERCOT (Texas, Mỹ) trong các năm gần đây là minh chứng cho những rủi ro tiềm ẩn nếu thị trường điện vận hành thiếu công cụ điều tiết hiệu quả.

Chuyên gia cho rằng cạnh tranh là tất yếu để minh bạch hóa thị trường và trao quyền lựa chọn cho người tiêu dùng

Ở chiều ngược lại, nhiều chuyên gia và nhà hoạch định chính sách cho rằng việc triển khai thị trường bán lẻ điện cạnh tranh là bước đi không thể trì hoãn nếu muốn xây dựng một thị trường điện minh bạch và bền vững. Thực tế cho thấy, mỗi lần điều chỉnh giá điện theo cơ chế hiện hành đều tạo ra phản ứng mạnh trong dư luận, không chỉ gây áp lực cho người dân mà còn khiến EVN gặp khó khăn trong cân đối tài chính.

Theo ông Hồ Đình Thám, Cố vấn thường trú về thị trường điện, Cục Điện lực (Bộ Công Thương), từ năm 2027, các khách hàng sử dụng điện đáp ứng đủ điều kiện sẽ được quyền lựa chọn nhà cung cấp điện thay vì bị bó buộc vào một đơn vị duy nhất. Khi đó, các công ty bán lẻ điện sẽ phải chủ động cạnh tranh về giá và chất lượng dịch vụ để thu hút khách hàng, tạo ra cơ chế thị trường đúng nghĩa.

Các chuyên gia cũng chỉ ra rằng, cạnh tranh chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu được đặt trên nền tảng pháp lý ổn định và cơ chế điều tiết độc lập. Hiện nay, hành lang pháp lý cho thị trường bán buôn điện cạnh tranh, cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) và các công cụ thị trường mới vẫn chưa hoàn thiện, trong khi dữ liệu vận hành và giao dịch điện chưa được công bố đầy đủ, ảnh hưởng đến khả năng giám sát và dự báo.

Bên cạnh đó, cơ chế hình thành và điều chỉnh giá điện còn chậm, thiếu tính dự báo, chưa phản ánh đầy đủ quan hệ cung – cầu và chi phí thực tế của hệ thống điện. Điều này không chỉ làm giảm động lực đầu tư vào các nguồn điện mới, đặc biệt là năng lượng sạch và linh hoạt, mà còn hạn chế hiệu quả của thị trường điện cạnh tranh.

Theo các ý kiến tại diễn đàn, để thị trường bán lẻ điện cạnh tranh vận hành ổn định và mang lại lợi ích cho người tiêu dùng, cần đồng thời mở rộng quy mô thị trường, đa dạng hóa các loại hình hợp đồng mua bán điện và hoàn thiện cơ chế hình thành giá điện theo tín hiệu thị trường. Về lâu dài, việc sửa đổi toàn diện Luật Điện lực được coi là yêu cầu cấp thiết nhằm tách bạch rõ ràng các khâu trong ngành điện, tăng tính minh bạch và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, qua đó cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người sử dụng điện.

PV