Đừng để “vàng thau lẫn lộn” cướp mất mồ hôi, công sức của nông dân

Từ chiêu trò "hóa trang" thủ công đến công nghệ sao chép quy mô công nghiệp

Nguyên lý cơ bản của kinh tế thị trường chỉ ra rằng, ở đâu sản phẩm, hàng hóa có lợi nhuận cao, ở đó sẽ xuất hiện hành vi giả mạo để trục lợi. Nông sản mang Chỉ dẫn địa lý (GI) hay đạt chuẩn OCOP hạng cao luôn có mức giá vượt trội nhờ quy trình canh tác khắt khe và chất lượng khác biệt. Sự chênh lệch giữa chi phí sản xuất hàng thật và hàng giả đã tạo ra một lực hấp dẫn lớn, thôi thúc các đối tượng kinh doanh hàng giả, hàng nhái bất chấp các quy định của luật pháp.

Tháng 9/2024, Công an tỉnh Lâm Đồng đã triệt phá nhiều vựa khoai tây Trung Quốc nhưng làm giả thành khoai tây Đà Lạt. Bằng việc lợi dụng danh tiếng của vùng đất cao nguyên, giới gian thương ồ ạt nhập lậu khoai tây Trung Quốc với giá gốc chỉ khoảng 7.500 đồng/kg. Bằng một thủ đoạn "hóa trang" thủ công – trộn khoai với đất đỏ bazan đặc trưng của Đà Lạt – chúng hô biến hàng ngoại thành hàng nội, dán mác đặc sản và bán ra với giá 12.500 đồng/kg. Lợi nhuận chênh lệch lên tới 66% chạy thẳng vào túi tiểu thương, trong khi những người nông dân chân chính như ông Trần Huy Đường (chủ nông trại Langbiang Farm) cay đắng nhìn sản phẩm tâm huyết của mình bị đánh bật khỏi chuỗi cung ứng vì không thể cạnh tranh về giá.

Không dừng lại ở việc mạo danh thủ công, tội phạm nông sản đã nâng cấp lên thành các đường dây sản xuất quy mô công nghiệp. Tháng 5/2025, một vụ án làm giả Gạo ngon nhất thế giới ST25 bị Phòng Cảnh sát kinh tế (Công an TP Hà Nội) triệt phá là một hồi chuông báo động. 17,3 tấn gạo giả đã được tung ra thị trường bởi một đường dây liên kết chặt chẽ từ khâu in ấn bao bì 3D giống hệt hàng thật (kể cả tem chống giả) đến khâu tuồn hàng kém chất lượng vào đóng gói. Xảo quyệt hơn, các đối tượng như tài khoản Shopee "Đại lý Gạo Hồng Anh" (bị Cục QLTT Bắc Ninh bóc gỡ vào tháng 6/2024) còn lợi dụng thuật toán của thương mại điện tử, tung hàng giả vào các khung giờ "mini sale", luân chuyển dòng tiền qua các tài khoản ảo để xóa dấu vết, khiến công tác truy xét của lực lượng chức năng gặp muôn vàn khó khăn.

Cũng liên quan đến thương hiệu nông sản, mới đây nhất, ngày 09/6/2026, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Ninh Bình đã ra Quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can, bắt tạm giam và thi hành lệnh khám xét đối với Vũ Tiến Chanh, sinh năm 1968, Giám đốc Công ty TNHH Yến Chanh và Nguyễn Thị Yến, sinh năm 1971, cùng trú tại phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình, để điều tra về hành vi “Sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực” theo quy định tại Điều 193 Bộ luật Hình sự.

Kết quả điều tra ban đầu xác định, trong năm 2025, Vũ Tiến Chanh đã bàn bạc, thống nhất với vợ là Nguyễn Thị Yến mua gạo từ một doanh nghiệp tại tỉnh Đồng Tháp, sau đó chỉ đạo nhân viên san chia, đóng gói lại vào các bao bì có trọng lượng 10kg mang nhãn hiệu gạo nổi tiếng như “Thái Đỏ”, “Tám thơm Hải Hậu”, “Sén Cù”, “Điện Biên”, “ST25 Sóc Trăng” để bán ra thị trường nhằm thu lợi bất chính. Quá trình điều tra, lực lượng chức năng đã tạm giữ hơn 12 tấn gạo đã được đóng gói cùng nhiều tang vật, tài liệu có liên quan.

Đáng phẫn nộ hơn cả là hành vi "phản bội" lại chính danh hiệu OCOP từ những doanh nghiệp đã được nhà nước chứng nhận. Điển hình là vụ việc của Doanh nghiệp tư nhân Đại Chúng - Dạ Thảo (tỉnh Đắk Lắk). Dựa vào uy tín OCOP 3 sao, bà Đặng Thị Hòa Hiệp đã âm thầm thay đổi công thức, cắt giảm hàm lượng caffeine để sản xuất hơn 21 tấn cà phê bột giả khi giá nguyên liệu đầu vào tăng cao. Việc trục lợi trực tiếp trên sức khỏe người tiêu dùng đã khiến nữ giám đốc này vướng vòng lao lý vào tháng 6/2025, nhưng đồng thời phơi bày một lỗ hổng khổng lồ trong công tác hậu kiểm các sản phẩm OCOP tại địa phương: tư duy chỉ chú trọng cấp giấy chứng nhận thành tích mà buông lỏng việc giám sát chất lượng định kỳ.

Ranh giới thực thi pháp luật và lá chắn số hóa bảo vệ nông sản Việt

Trước sự lộng hành của hàng giả nông sản, thời gian qua cơ quan chức năng đã liên tục mở các đợt cao điểm thanh lọc thị trường. Về mặt pháp lý, chế tài của Việt Nam được thiết kế khá nghiêm khắc. Nghị định 98/2020/NĐ-CP quy định mức phạt tiền nhân đôi đối với hành vi làm giả lương thực, thực phẩm. Ở góc độ hình sự, Điều 193 Bộ luật Hình sự quy định khung hình phạt cao nhất lên tới án tù chung thân cho tội danh này.

Tuy nhiên, dù công cụ pháp lý đã sẵn sàng, quá trình thực thi lại vấp phải nhiều rào cản. Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân (Đoàn luật sư tỉnh Đồng Nai) đã thẳng thắn chỉ ra rằng: Việc trộn đất đỏ vào khoai tây Trung Quốc không chỉ là vi phạm hành chính về nhãn mác, mà là hành vi lừa đảo quy mô lớn. Nếu chính quyền địa phương chỉ dừng lại ở việc xử phạt hành chính thì sẽ tạo ra tâm lý "lờn luật". Các chuyên gia nhấn mạnh cần hình sự hóa các hành vi giả mạo nông sản có hệ thống, tước vĩnh viễn giấy phép và tịch thu tài sản hình thành từ lợi nhuận bất chính.

Để chấm dứt thảm cảnh "cướp mồ hôi" của nông dân, thiết nghĩ, một hệ thống giải pháp đồng bộ cần được kích hoạt. Các địa phương cần phải chuyển dịch từ tư duy cấp chứng nhận thành tích sang giám sát chất lượng liên tục, kiên quyết tước vĩnh viễn danh hiệu OCOP của các cơ sở vi phạm. Cơ quan tư pháp cần mạnh tay áp dụng hình phạt bổ sung như đình chỉ vĩnh viễn tư cách pháp nhân thương mại, cấm huy động vốn đối với tội phạm có tổ chức.

Tuy nhiên, pháp luật chỉ là tấm khiên phòng ngự cuối cùng. Công nghệ mới chính là lá chắn chủ động hiệu quả nhất. Các doanh nghiệp và hợp tác xã bắt buộc phải đầu tư số hóa thông tin đến từng lô sản xuất, ứng dụng mã QR động và công nghệ AI, Blockchain trong việc truy xuất nguồn gốc. Khi một mã QR thật được quét, nó phải kết nối trực tiếp đến máy chủ để xác thực số seri duy nhất, biến những bao bì in ấn sao chép thành "tờ giấy lộn" vô giá trị trước các ứng dụng kiểm tra như Icheck.

Bên cạnh đó, chính những người nông dân và hợp tác xã phải thay đổi tư duy. Không thể chỉ tập trung sản xuất mà bỏ quên việc đăng ký bảo hộ thương hiệu, lập vi bằng và nhờ cậy pháp luật khi bị xâm phạm. Cuối cùng, sức mạnh quyết định nằm ở sự thông thái của người tiêu dùng. Việc tẩy chay các mặt hàng mập mờ, ham rẻ và chủ động tố giác vi phạm chính là cách thức hữu hiệu nhất để triệt tiêu nguồn sống của hệ sinh thái trục lợi, trả lại sự công bằng và vị thế xứng đáng cho nông sản Việt.

Thành Nam