Lâm Đồng: Giữ hồn thổ cẩm K’Ho giữa nhịp sống hiện đại

Đôi tay nhuộm màu ký ức

Giữa buôn làng Đưng K’nớ, xã Đam Rông 4, chị Bon Niêng Ka Gút vẫn miệt mài với những mẻ nhuộm màu hoàn toàn từ thiên nhiên. Trong khi nhiều cơ sở đã sử dụng thuốc nhuộm công nghiệp để rút ngắn thời gian sản xuất, chị vẫn kiên trì giữ phương pháp truyền thống mà mẹ và các thế hệ đi trước truyền lại.

Đôi bàn tay của chị luôn nhuốm màu xanh đen của chàm - dấu vết của những ngày gắn bó với nghề. Từ ngâm lá, làm cao chàm, nhúng sợi đến vắt chỉ, mọi công đoạn đều được thực hiện bằng đôi tay trần để cảm nhận độ mềm của sợi và sắc độ của màu.

Không chỉ có màu chàm, gia đình chị còn tạo nên nhiều gam màu tự nhiên khác như vàng từ củ nghệ, cam đất từ quả cà ri, xám từ củ dền, trắng từ bột gạo. Tuy nhiên, sắc chàm vẫn là màu chủ đạo, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người K’Ho.

Để chủ động nguyên liệu, gia đình chị đưa cây chàm từ rừng về trồng trên triền đồi sau nhà. Sau khi thu hoạch, lá được ngâm ủ nhiều ngày rồi kết hợp với bột vỏ sò, hạt bầu, hạt bí rang cùng nhiều nguyên liệu truyền thống khác để tạo thành cao chàm. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm, bởi chỉ cần sai lệch về tỷ lệ hay thời gian ngâm ủ, màu nhuộm sẽ không đạt yêu cầu.

Những sợi chỉ nhuộm thủ công không đều tuyệt đối như sản phẩm công nghiệp, nhưng chính sự khác biệt ấy lại tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, chân thực. Mỗi tấm vải vì thế mang theo hơi thở của núi rừng, dấu ấn của đôi bàn tay người thợ và những tri thức được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Gìn giữ hồn nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác

Người truyền cho chị Ka Gút tình yêu với nghề dệt và màu chàm chính là mẹ chị - Nghệ nhân Ưu tú Bon Niêng K’Glòng. Từ nhỏ, chị đã lớn lên bên tiếng thoi đưa, được mẹ chỉ dạy từng kỹ thuật chọn sợi, nhuộm màu và tạo hoa văn.

Với chị, học nghề không chỉ để biết dệt mà còn là trách nhiệm gìn giữ những công thức nhuộm màu tự nhiên cùng kho tàng tri thức dân gian của dân tộc K’Ho. Nếu không có người tiếp nối, những giá trị ấy có nguy cơ mai một theo thời gian.

Nhiều năm qua, chị tích cực tham gia các hoạt động giới thiệu nghề truyền thống, quảng bá sản phẩm thổ cẩm tới du khách và cộng đồng. Từ người phụ nữ còn rụt rè trước đám đông, chị đã tự tin kể những câu chuyện về cây chàm, về nghề dệt và ý nghĩa của từng sắc màu trên tấm vải K’Ho.

Theo ông Ha Oanh - Trưởng thôn Đưng K’nớ, nhiều phụ nữ trong thôn vẫn biết dệt và tạo hoa văn truyền thống, nhưng số người còn thành thạo kỹ thuật nhuộm màu tự nhiên ngày càng ít. Vì vậy, việc những người trẻ như chị Ka Gút tiếp tục gắn bó với nghề có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Cùng chung tâm huyết ấy là nghệ nhân Cil Múp K’Chel (phường Lang Biang - Đà Lạt), người đã dành gần trọn cuộc đời bên khung cửi.

Bà cho biết, mỗi hoa văn trên tấm thổ cẩm đều kể một câu chuyện về núi rừng, dòng suối, muông thú và đời sống tâm linh của người K’Ho. Trước đây, thổ cẩm gắn bó với sinh hoạt thường nhật và các nghi lễ truyền thống. Ngày nay, dù không còn phổ biến trong đời sống hằng ngày, trang phục thổ cẩm vẫn hiện diện trong nhiều sự kiện văn hóa, lễ hội và những dịp quan trọng của cộng đồng.

Không chỉ miệt mài dệt vải, bà còn truyền nghề cho con cháu và phụ nữ trong buôn làng với mong muốn ngọn lửa nghề truyền thống sẽ tiếp tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đưa thổ cẩm hòa vào đời sống hiện đại

Nếu các nghệ nhân giữ gìn tinh hoa truyền thống thì lớp phụ nữ trẻ đang góp phần mang thổ cẩm bước vào đời sống hiện đại bằng tư duy sáng tạo và khởi nghiệp.

Chị Ka Thuân (xã Hòa Ninh) là một trong những người lựa chọn thổ cẩm làm hướng phát triển kinh tế. Sau khi học nghề may, năm 2019 chị mở cơ sở sản xuất tại nhà với mong muốn đưa chất liệu truyền thống đến gần hơn với người tiêu dùng.

Thay vì chỉ dệt váy áo hay khăn choàng như trước, chị nghiên cứu thị hiếu khách hàng để tạo ra nhiều sản phẩm ứng dụng như túi xách, ví, dây buộc tóc, phụ kiện thời trang và quà lưu niệm. Những thiết kế mới vẫn giữ nguyên hoa văn, màu sắc đặc trưng của người K’Ho nhưng được kết hợp với kiểu dáng hiện đại, phù hợp nhu cầu thị trường.

Nhờ sự hài hòa giữa truyền thống và sáng tạo, các sản phẩm thổ cẩm ngày càng được khách hàng đón nhận, mở thêm cơ hội phát triển kinh tế từ chính giá trị văn hóa bản địa.

Sự tiếp nối giữa những nghệ nhân tâm huyết và thế hệ phụ nữ trẻ năng động đang tạo nên sức sống mới cho nghề dệt thổ cẩm K’Ho. Đó không chỉ là hành trình giữ gìn một nghề truyền thống, mà còn là cách để văn hóa bản địa hòa mình vào nhịp sống đương đại, lan tỏa những giá trị đặc sắc của đồng bào K’Ho và góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa của vùng đất Lâm Đồng.

Hoàng Phương (t/h)