Lật từng lớp ngụy trang của thực phẩm vi phạm

Một lớp nhãn mới và câu chuyện cũ chưa có hồi kết

Đầu tháng 5/2026, lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội kiểm tra một cơ sở sang chiết, đóng gói đường ăn tại xã Hoài Đức. Tại hiện trường, hàng loạt bao bì mang dòng chữ “Đường Việt Nam chất lượng cao” được phát hiện, thế nhưng, qua kiểm tra, nguyên liệu sử dụng lại có nguồn gốc từ Lào. Vụ việc nhanh chóng được chuyển sang cơ quan công an do có dấu hiệu sản xuất hàng giả là thực phẩm.

Nhìn từ vụ việc này có thể thấy, một trong những thủ đoạn phổ biến nhất hiện nay là thay đổi “lý lịch” hàng hóa. Chỉ cần một lớp bao bì mới, một nhãn mác mới, sản phẩm lập tức được khoác lên một xuất xứ khác để dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng.

Đây cũng là lý do lực lượng chức năng liên tục cảnh báo về tình trạng giả mạo nguồn gốc xuất xứ thực phẩm. Các đối tượng đánh vào tâm lý chuộng hàng Việt, hoặc tâm lý tin tưởng những sản phẩm được quảng bá là hàng nhập khẩu chính hãng, để hợp thức hóa những lô hàng không rõ nguồn gốc.

Trong Tháng hành động vì an toàn thực phẩm năm 2026, hàng loạt vụ việc tương tự đã được phát hiện trên cả nước.

Theo báo cáo của Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), các đoàn kiểm tra từ trung ương đến địa phương đã kiểm tra 62.052 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Kết quả cho thấy 5.749 cơ sở vi phạm, tương đương hơn 9% số cơ sở được kiểm tra.

Không chỉ dừng ở những sai phạm về giấy tờ hay điều kiện kinh doanh, lực lượng chức năng còn tịch thu khoảng 15 tấn thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ gồm da bì lợn, xúc xích, bánh kẹo, thực phẩm đông lạnh và nhiều mặt hàng tiêu dùng phổ biến khác.

Tại Hà Nội, kết quả kiểm tra trong Tháng hành động cũng cho thấy quy mô đáng lo ngại của tình trạng thực phẩm nhập lậu và hàng hóa không bảo đảm điều kiện lưu thông. Các lực lượng chức năng đã phát hiện hơn 38 tấn thực phẩm nhập lậu các loại; 1.800 sản phẩm sữa bột; hơn 28.000 sản phẩm thực phẩm bổ sung; hơn 20.000 sản phẩm bánh kẹo, đồ ăn vặt, mì ăn liền cùng hàng loạt nguyên liệu pha chế trà sữa, trái cây khô và thực phẩm chế biến khác.

Điều đáng nói là phần lớn các lô hàng vi phạm không xuất hiện công khai tại các điểm bán lớn, chúng thường được tập kết trong kho lạnh, nhà dân, các điểm chứa hàng nhỏ lẻ hoặc luân chuyển liên tục qua nhiều địa điểm khác nhau. Chính sự phân tán này khiến công tác kiểm tra, truy xuất nguồn gốc gặp nhiều khó khăn.

Theo đánh giá của Cục An toàn thực phẩm, tại nhiều địa phương vẫn tồn tại số lượng lớn cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, thường xuyên biến động, không có địa chỉ cố định. Đây là một trong những nguyên nhân khiến việc kiểm tra, xử lý chưa thể bao quát toàn bộ thị trường.

Trong đợt cao điểm vừa qua vẫn có tới 2.045 cơ sở vi phạm chỉ dừng ở mức nhắc nhở do việc xử lý hành chính đối với các cơ sở nhỏ lẻ còn gặp nhiều vướng mắc.

Từ kho lạnh đến chợ mạng

Nếu như trước đây thực phẩm không rõ nguồn gốc chủ yếu được tiêu thụ qua chợ dân sinh hoặc các cửa hàng nhỏ lẻ thì hiện nay, một phần đáng kể đã chuyển dịch lên môi trường mạng.

Chỉ với một chiếc điện thoại, một tài khoản mạng xã hội hoặc một buổi livestream, hàng trăm sản phẩm có thể được chào bán tới người tiêu dùng mà gần như không có sự tiếp xúc trực tiếp giữa người mua và người bán. Đây cũng là lĩnh vực được cơ quan chức năng đánh giá là ngày càng phức tạp và khó kiểm soát.

Theo Cục An toàn thực phẩm, tình trạng quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe vi phạm quy định pháp luật trên mạng xã hội vẫn diễn biến phức tạp. Nhiều sản phẩm được quảng bá quá công dụng, sử dụng hình ảnh người nổi tiếng hoặc những lời giới thiệu dễ gây hiểu lầm như thuốc chữa bệnh nhằm thu hút người tiêu dùng.

Không ít sản phẩm được gắn mác hàng nhập khẩu, hàng xách tay hoặc hàng cao cấp nhưng lại không có hồ sơ chứng minh nguồn gốc xuất xứ.

Thực tế cho thấy, môi trường số đang tạo ra những khoảng trống nhất định cho các đối tượng kinh doanh thực phẩm vi phạm. Một tài khoản bán hàng có thể đổi tên, khóa trang hoặc chuyển sang nền tảng khác chỉ trong thời gian ngắn. Trong khi đó, việc xác minh chủ thể kinh doanh, nguồn gốc hàng hóa hay địa điểm lưu trữ sản phẩm không hề đơn giản.

Không chỉ tồn tại nguy cơ từ hàng giả, hàng lậu, các đợt kiểm tra cũng cho thấy nhiều bất cập trong điều kiện sản xuất, chế biến và bảo quản thực phẩm.

Theo Cục An toàn thực phẩm, những vi phạm phổ biến nhất vẫn liên quan đến điều kiện vệ sinh cơ sở, trang thiết bị chế biến, dụng cụ bảo quản thực phẩm và hồ sơ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu.

Kết quả kiểm nghiệm cũng phản ánh phần nào những nguy cơ đang hiện hữu. Trong 1.821 mẫu thực phẩm được kiểm tra tại phòng thí nghiệm, có 25 mẫu không đạt yêu cầu. Với hình thức xét nghiệm nhanh, trong tổng số 17.419 mẫu được kiểm tra, có tới 1.330 mẫu không đạt.

Riêng tại Hà Nội, kết quả giám sát chất lượng thực phẩm còn phát hiện 9 mẫu thủy sản nuôi tồn dư malachite green - hóa chất từng được sử dụng trong xử lý môi trường nuôi trồng thủy sản.

Những con số này cho thấy nguy cơ mất an toàn thực phẩm không chỉ đến từ các đường dây buôn lậu hay sản xuất hàng giả, nguy cơ còn xuất phát từ những vi phạm tưởng như nhỏ trong quá trình sản xuất, bảo quản và kinh doanh thực phẩm hằng ngày.

Sau một tháng cao điểm, cả nước đã xử phạt gần 22,5 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động 29 cơ sở, tước giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm đối với 7 cơ sở và chuyển 17 vụ việc sang cơ quan điều tra.

Đó là kết quả của sự vào cuộc đồng bộ từ nhiều lực lượng chức năng, tuy nhiên chính những con số ấy cũng cho thấy cuộc chiến chống thực phẩm bẩn vẫn còn rất nhiều thách thức. Bởi phía sau mỗi lô hàng bị tịch thu, mỗi cơ sở bị xử phạt là những thủ đoạn luôn biến đổi để thích nghi với các biện pháp kiểm tra. Từ việc thay đổi nhãn mác, giả mạo xuất xứ, tập kết hàng hóa tại các điểm kín đáo đến tận dụng mạng xã hội để quảng cáo và tiêu thụ sản phẩm, các hành vi vi phạm đang ngày càng khó nhận diện hơn.

Khi nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn và hoạt động kinh doanh trực tuyến tiếp tục phát triển mạnh, việc bảo đảm an toàn thực phẩm sẽ không thể chỉ dựa vào những đợt ra quân ngắn hạn. Đây là cuộc chiến đòi hỏi sự giám sát thường xuyên của cơ quan quản lý, sự minh bạch của doanh nghiệp và cả sự cảnh giác của người tiêu dùng. Bởi suy cho cùng, thứ được bảo vệ không chỉ là trật tự thị trường, mà còn là sức khỏe của hàng triệu người dân trong từng bữa ăn mỗi ngày.

Ngọc Linh