Mã số vùng trồng: Từ 'giấy thông hành' đến nền tảng nông nghiệp bền vững

Tuy nhiên, trước những biến động của thị trường và yêu cầu ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, định hướng quản lý mã số vùng trồng đang đứng trước một cuộc chuyển đổi mang tính bước ngoặt: từ tư duy "xin - kiểm - cấp" sang quản lý dựa trên dữ liệu số và cơ chế hậu kiểm minh bạch.

Cuộc cách mạng trong thủ tục: Từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Theo Bộ NN&MT - đơn vị đang soạn dự thảo Nghị quyết của Chính phủ quy định đơn giản hóa thủ tục hành chính về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói cho biết: Một trong những thay đổi căn bản nhất trong dự thảo Nghị quyết mới của Chính phủ là việc chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm và quản lý dữ liệu. Theo định hướng này, việc cấp mã số sẽ không còn là một quy trình xác minh phức tạp với nhiều khâu trước khi quyết định cấp hay không cấp. Thay vào đó, hồ sơ sẽ được tối giản hóa, chỉ còn đơn đề nghị theo mẫu và được thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử qua Cổng dịch vụ công quốc gia.

Thời gian giải quyết thủ tục sẽ được rút ngắn kỷ lục. Theo dự thảo, cơ quan chuyên môn phải thông báo cấp mã số hoặc trả lời bằng văn bản trong vòng tối đa 3 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Thậm chí, với các trường hợp chỉ thay đổi thông tin hành chính hoặc bổ sung thị trường xuất khẩu, thời gian xử lý chỉ còn 2 ngày. Sự thay đổi này không chỉ giúp giảm tới 47% thời gian giải quyết và hơn 34% chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp mà còn giúp nông sản không bỏ lỡ "thời điểm vàng" khi vào vụ thu hoạch.

Tuy nhiên, việc cắt giảm thủ tục không có nghĩa là nới lỏng chất lượng. Nền tảng của mô hình mới là hệ thống dữ liệu số tập trung của Bộ NN&MT. Mọi thông tin về vùng trồng sẽ được công khai, kết nối với cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc nông sản, cho phép cơ quan quản lý theo dõi tình trạng hoạt động và giám sát từ xa. Đối với nông sản xuất khẩu, việc kiểm tra vẫn được duy trì nhưng tập trung sát sao vào các tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể mà từng thị trường nhập khẩu yêu cầu.

Trong quá trình xây dựng quy định mới, một vấn đề gây tranh luận lớn là việc gắn MSVT với mã định danh đất đai. Hiện nay, cả nước vẫn còn gần 30 triệu thửa đất nông nghiệp chưa được chuẩn hóa dữ liệu. Nếu bắt buộc phải có mã định danh đất đai mới được cấp MSVT, tiến độ sẽ bị đình trệ, ảnh hưởng trực tiếp đến vụ sầu riêng sắp tới tại Tây Nguyên.

Để giải quyết mâu thuẫn này, Bộ NN&MT đã thống nhất phương án: mã số vùng trồng vẫn cấp theo vị trí thửa đất nhưng chưa bắt buộc gắn ngay với mã định danh đất đai. Cơ sở cấp mã dựa trên thông tin kê khai của chủ thể và xác nhận diện tích, vị trí của UBND cấp xã để đảm bảo tính xác thực. Đây là giải pháp linh hoạt nhằm tháo gỡ khó khăn tức thời cho xuất khẩu trong khi chờ đợi dữ liệu đất đai quốc gia hoàn thiện.

Song song với việc hoàn thiện pháp lý, Chính phủ đã chỉ đạo triển khai đợt cao điểm 30 ngày sau khi Nghị quyết được ban hành. Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ cử các tổ công tác trực tiếp xuống địa phương để rà soát, hướng dẫn xử lý hồ sơ, đảm bảo không để xảy ra tình trạng tồn đọng, nhất là tại các vùng nguyên liệu trọng điểm.

Siết chặt kỷ cương: Chống tình trạng "mượn", "bán" mã số

Bên cạnh việc tạo thuận lợi, công tác thanh tra, kiểm tra cũng được đẩy mạnh để bảo vệ uy tín nông sản Việt. Thanh tra Chính phủ đã chính thức công bố quyết định thanh tra công tác cấp và quản lý MSVT tại 3 tỉnh trọng điểm là Đắk Lắk, Lâm Đồng và Đồng Tháp.

Thực tế cho thấy, dù đạt nhiều kết quả tích cực, nhưng tình trạng quản lý lỏng lẻo vẫn diễn ra tại một số nơi, dẫn đến việc mượn, cho thuê, mua bán hoặc sử dụng trái phép mã số. Những vi phạm này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu lực quản lý Nhà nước mà còn gây rủi ro lớn khi hàng hóa bị trả về từ các thị trường khó tính, làm tổn hại nghiêm trọng đến thương hiệu quốc gia. Cuộc thanh tra lần này nhằm đánh giá toàn diện, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân vi phạm và kiến nghị hoàn thiện cơ chế để chấm dứt các tồn tại nêu trên.

Một định hướng quan trọng khác được Thứ trưởng Bộ NN&MT Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh là sự thay đổi trong tư duy tổ chức sản xuất. Từ trước đến nay, nhiều địa phương thúc đẩy thành lập hợp tác xã (HTX) chỉ để đủ điều kiện làm hồ sơ cấp mã số - một cách làm mang tính mệnh lệnh hành chính.

Định hướng mới yêu cầu thay đổi: Mã số vùng trồng phải là hạ tầng của xuất khẩu, và chính yêu cầu từ thị trường sẽ là động lực để người dân tự tìm đến nhau. Khi một vùng trồng có mã số và tạo ra giá trị gia tăng cao, người sản xuất sẽ chủ động tham gia liên kết, hình thành HTX và vùng nguyên liệu lớn để tăng sức cạnh tranh. Thứ trưởng khẳng định: "Nếu mã số có diện tích nhỏ, sẽ khó tạo ra vùng nguyên liệu cạnh tranh". Do đó, MSVT phải trở thành công cụ để dẫn dắt quá trình liên kết sản xuất bền vững theo "bàn tay thị trường".

Trong giai đoạn tới, MSVT không chỉ phục vụ việc kiểm dịch thực vật mà còn phải đáp ứng các quy định khắt khe hơn về môi trường và phát triển bền vững như Quy định chống phá rừng của EU (EUDR). Riêng với mặt hàng cà phê, với mục tiêu xuất khẩu 9 tỷ USD, tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc từ MSVT sẽ là yếu tố sống còn để giữ chân thị trường châu Âu.

Bên cạnh đó, hệ thống dữ liệu từ MSVT sẽ giúp ngành nông nghiệp đối phó tốt hơn với rủi ro thiên tai như El Nino hay sương muối tại vùng Tây Bắc. Thay vì quản lý theo lối cũ, hệ thống dữ liệu đủ lớn sẽ cho phép dự báo, cảnh báo và hỗ trợ người nông dân điều chỉnh kế hoạch canh tác một cách khoa học.

Sự chuyển dịch trong định hướng cấp MSVT tới đây phản ánh một tư duy quản lý hiện đại: Phục vụ thay vì cấp phép, hậu kiểm thay vì tiền kiểm, và số hóa thay vì giấy tờ. Với việc cắt giảm mạnh mẽ các rào cản hành chính nhưng lại siết chặt kỷ cương quản lý qua dữ liệu số, ngành nông nghiệp đang hướng tới mục tiêu xây dựng một nền sản xuất minh bạch, trách nhiệm và có sức cạnh tranh toàn cầu. MSVT, từ chỗ là một rào cản kỹ thuật, đang dần trở thành đòn bẩy để chuyển đổi nông nghiệp Việt Nam sang một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên của nông nghiệp số và giá trị bền vững.

Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ