Ngành thép Việt Nam: Từ biến động đến sàng lọc doanh nghiệp

Sau thời kỳ biến động dữ dội, thị trường thép Việt Nam giờ đây tập trung vào khả năng thích ứng của từng doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh gay gắt hơn. Ngành thép không còn theo chu kỳ lên xuống đơn giản, mà duy trì sự cân bằng mong manh giữa dư cung, rào cản thương mại và nhu cầu phục hồi chậm.

Thị trường toàn cầu chứng kiến sự suy giảm ổn định chứ không đột ngột. Năm 2025, sản lượng thép thô toàn cầu đạt xấp xỉ 1,8 tỷ tấn, giảm 1,6% so với năm trước. Biên độ dao động giá thép và nguyên liệu đầu vào thu hẹp, với mức giá neo ở mức thấp thay vì lao dốc mạnh. Điều này cho thấy nhu cầu thép toàn cầu chưa đủ mạnh để hấp thụ hết năng lực sản xuất hiện tại, trong khi rào cản thương mại ngày càng gia tăng.

Trung Quốc vẫn là yếu tố then chốt ảnh hưởng đến cung cầu. Sản lượng thép thô của nước này giảm xuống dưới 1 tỷ tấn, nhưng xuất khẩu vẫn đạt mức cao kỷ lục. Thị trường bất động sản nội địa suy yếu kéo dài khiến các nhà máy thép phải đẩy mạnh xuất khẩu để duy trì dòng tiền. Kết quả là áp lực giá lan rộng khắp châu Á, và Việt Nam chịu tác động trực tiếp nhất.

Tại Việt Nam, thị trường thép chịu ảnh hưởng rõ rệt từ xu hướng toàn cầu, đặc biệt từ Trung Quốc và EU. Tổng cung thép cán nóng (HRC) nội địa giảm so với năm trước do nhập khẩu thu hẹp, nhưng tình hình sẽ thay đổi từ cuối 2025 sang 2026 khi các dự án lớn hoàn tất và vận hành. Nhu cầu tiêu thụ thép xây dựng nội địa cải thiện nhờ đầu tư công, song chưa đủ để thúc đẩy tăng trưởng mạnh mẽ cho toàn ngành.

Sự lệch pha giữa cung và cầu trở thành vấn đề cốt lõi. Công suất sản xuất tăng trước, trong khi nhu cầu từ bất động sản dân dụng phục hồi chậm và không đồng đều giữa các phân khúc. Do đó, giá thép khó bứt phá mạnh, và lợi nhuận doanh nghiệp phụ thuộc chủ yếu vào hiệu quả vận hành thay vì biến động giá.

Phòng vệ thương mại giờ đây định hình lại quy tắc cạnh tranh. Số vụ điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và chống lẩn tránh tăng mạnh trong năm 2025. Việt Nam đã áp thuế với nhiều mặt hàng thép từ Trung Quốc, trong khi EU và Mỹ siết chặt nhập khẩu, đồng thời chuẩn bị triển khai cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) từ 2026. Cuộc cạnh tranh giá rẻ dần bị loại bỏ. Doanh nghiệp phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu hoặc thiếu kiểm soát chuỗi cung ứng sẽ gặp khó khăn lớn, còn những đơn vị chủ động đầu vào và quy mô sản xuất sẽ chiếm lợi thế dài hạn. Sự phân hóa giữa các doanh nghiệp thép niêm yết ngày càng rõ nét.

Trong nhóm dẫn đầu, Tập đoàn Hòa Phát nổi bật nhờ chuỗi sản xuất khép kín từ quặng sắt đến HRC và thép thành phẩm. Cấu trúc này giúp doanh nghiệp miễn nhiễm với biến động giá HRC nhập khẩu và tận dụng các biện pháp phòng vệ thương mại. Triển vọng của Hòa Phát nằm ở việc duy trì vị thế dẫn đầu khi cung tăng nhưng nhu cầu chưa phục hồi kịp thời. Với nhà đầu tư, đây là cơ hội tích lũy dài hạn hơn là tăng trưởng đột biến.

Formosa Hà Tĩnh giữ vai trò quan trọng trên thị trường HRC nội địa, với giá bán ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí của các doanh nghiệp hạ nguồn. Việc duy trì giá bán ổn định giúp tránh xáo trộn chuỗi giá trị và cân bằng lợi ích giữa các khâu sản xuất.

Ngược lại, nhóm doanh nghiệp hạ nguồn như Tôn Hoa Sen và Nam Kim chịu áp lực mạnh từ cấu trúc thị trường mới. Phụ thuộc HRC đầu vào và nhạy cảm với xuất khẩu khiến biên lợi nhuận biến động lớn. Với CBAM và rào cản thương mại tăng, lợi thế chuyển sang khả năng kiểm soát chi phí, linh hoạt thị trường và quản trị rủi ro.

Thị trường thép Việt Nam đã vượt qua giai đoạn khó khăn nhất, nhưng chưa bước vào chu kỳ tăng trưởng mới. Ngành đang sàng lọc doanh nghiệp, với lợi thế thuộc về những đơn vị có chuỗi giá trị hoàn chỉnh, khả năng chịu đựng chu kỳ và tầm nhìn dài hạn.

L.T (t/h)