Biến động nhiên liệu gây sức ép, đề xuất dừng thị trường điện gây tranh luận

Diễn biến phức tạp tại Trung Đông đang khiến giá các loại nhiên liệu đầu vào cho sản xuất điện, đặc biệt là khí và than nhập khẩu, biến động mạnh và khó dự báo. Theo đánh giá của cơ quan quản lý ngành điện, tình trạng này không chỉ làm gia tăng chi phí sản xuất mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức vận hành của thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam.

Một trong những tác động rõ nét được ghi nhận tại các nhà máy nhiệt điện than sử dụng nguồn nhiên liệu nhập khẩu, chủ yếu từ Indonesia. Các nhà máy như Vĩnh Tân 4, Vĩnh Tân 4 mở rộng, Duyên Hải 3 và Duyên Hải 3 mở rộng đang phải điều chỉnh kế hoạch vận hành do nguồn than nhập khẩu suy giảm. Để đảm bảo vừa duy trì sản xuất điện vừa tích trữ nhiên liệu cho các giai đoạn cao điểm, hệ thống buộc phải điều tiết theo hướng hành chính.

Tuy nhiên, cách điều hành này chưa phản ánh đúng nguyên tắc của thị trường điện cạnh tranh. Trong điều kiện bình thường, các nhà máy có chi phí biến đổi thấp sẽ được huy động tối đa công suất thông qua cơ chế chào giá. Việc điều tiết hành chính trong bối cảnh hiện nay khiến tín hiệu thị trường bị ảnh hưởng nhất định.

Không chỉ nhiệt điện than, các nhà máy điện khí cũng đang chịu áp lực lớn từ biến động chi phí đầu vào. Tại khu vực Tây Nam Bộ, các nhà máy điện khí đã được huy động tối đa theo khả năng cung cấp khí. Tuy nhiên, phần sản lượng phát vượt mức hợp đồng lại phải thanh toán theo giá thị trường giao ngay, thường thấp hơn chi phí sản xuất, dẫn tới nguy cơ không đảm bảo hiệu quả tài chính.

Tại khu vực Đông Nam Bộ, các nhà máy điện khí tiếp tục gặp khó khăn khi cơ chế xác định giá trần chào được cập nhật theo chu kỳ tháng. Trong khi đó, giá khí – vốn tham chiếu theo giá dầu quốc tế – lại biến động nhanh theo ngày trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Điều này khiến giá chào của nhiều tổ máy không theo kịp chi phí thực tế, dẫn đến tình trạng giá bán thấp hơn giá thành sản xuất.

Trước áp lực chi phí gia tăng ở một số nguồn điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam đã kiến nghị tạm dừng thị trường điện cạnh tranh. Theo đề xuất này, cơ chế chào giá giữa các nhà máy sẽ được thay thế bằng phương thức điều độ tập trung, trong đó việc huy động nguồn điện do cơ quan điều hành quyết định dựa trên kế hoạch vận hành thay vì tín hiệu giá thị trường.

Tuy nhiên, cơ quan quản lý cho rằng đề xuất này hiện chưa đủ cơ sở để xem xét. Nguyên nhân là do chưa có đầy đủ các phân tích đánh giá về tác động đối với vận hành hệ thống, chi phí phát điện cũng như các hợp đồng mua bán điện đang có hiệu lực.

Đáng chú ý, quan điểm của cơ quan quản lý là trong bối cảnh biến động, việc duy trì cơ chế thị trường điện lại càng cần thiết. Thị trường cạnh tranh giúp duy trì tín hiệu giá, đảm bảo nguyên tắc huy động theo chi phí thấp nhất, từ đó ưu tiên các nguồn điện có giá thành thấp như năng lượng tái tạo hoặc nguồn nhiên liệu trong nước, đồng thời hạn chế sử dụng các nguồn có chi phí cao như khí tự nhiên hóa lỏng nhập khẩu.

Nếu cơ chế thị trường bị tạm dừng, hệ thống điện có thể đối mặt với nhiều hệ quả phức tạp. Các hợp đồng mua bán điện hiện nay đều được xây dựng trên nền tảng thị trường cạnh tranh, nên việc thay đổi cơ chế vận hành có thể làm xáo trộn nghĩa vụ tài chính giữa các bên, đồng thời ảnh hưởng đến niềm tin của các nhà đầu tư trong lĩnh vực năng lượng.

Thay vì dừng thị trường điện, cơ quan quản lý đề xuất một số giải pháp điều hành linh hoạt trong khuôn khổ chính sách hiện hành. Trên cơ sở các nghị quyết liên quan, các tập đoàn năng lượng được giao chủ động thỏa thuận các thông số vận hành như sản lượng điện hợp đồng, cơ chế huy động và hoán đổi giữa các nguồn nhiên liệu trong nước và nhập khẩu.

Bên cạnh đó, một số điều chỉnh kỹ thuật cũng được xem xét như rút ngắn chu kỳ điều chỉnh giá từ hàng tháng xuống hàng tuần nhằm bám sát diễn biến thị trường nhiên liệu. Đồng thời, giá trần chào của các nhà máy nhiệt điện than có thể được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với chi phí thực tế, tiệm cận với các nguồn điện có chi phí cao hơn trong hệ thống.

Dù vậy, cơ quan quản lý cũng lưu ý việc thay đổi chính sách cần được cân nhắc thận trọng, bởi đây là tình huống bất thường và chưa có đủ dữ liệu để đánh giá đầy đủ các tác động dài hạn. Trong bối cảnh đó, việc duy trì ổn định cơ chế thị trường kết hợp với các điều chỉnh linh hoạt được xem là giải pháp phù hợp nhằm đảm bảo vận hành hệ thống điện an toàn, hiệu quả.

VT