Ngập lụt chưa từng có: Phát triển hạ tầng thiếu kiểm soát

Ngập lụt kinh hoàng

Ông Trần Quốc Khánh, nguyên Thứ trưởng Bộ Công Thương, Thường trực Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ nhìn nhận: Ngập úng đô thị không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà là chỉ dấu của sự phát triển thiếu cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

Theo ông Khánh, biến đổi khí hậu, mưa cực đoan và tốc độ đô thị hóa nhanh đã khiến ngập úng trở thành "vấn đề chưa bao giờ nguội". Nếu như trước đây, lượng mưa 200mm/ngày được xem là rất lớn thì nay nhiều nơi đã vượt xa mức đó.

"Ngay cả khu Ngoại giao đoàn, vùng cao nhất Hà Nội cũng đã xuất hiện tình trạng ngập sâu, không thể di chuyển. Chỉ cần 50mm mưa, nhiều tuyến phố đã tê liệt, nước ngập rút rất chậm, trước đây 2-3 tiếng rút nhưng hiện tại ngồi nhà tới 2 ngày. Ngập úng trở lại là một biểu hiện bất cập của tiến trình đô thị hiện đại," ông Khánh cho hay. 

Ông Khánh cũng cho rằng, ngập úng là lời cảnh báo về sự phát triển thiếu kiểm soát, khi hạ tầng kỹ thuật không theo kịp tốc độ mở rộng đô thị. Nếu không sớm điều chỉnh, chúng ta đang tự tạo lực cản cho tăng trưởng tương lai, ảnh hưởng đến chất lượng sống và tâm lý người dân đô thị.

Ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) thừa nhận, hệ thống thoát nước của các đô thị của Việt Nam đều được hình thành từ khá lâu, trải qua nhiểu thời kỳ cũng đã được cải tạo, nâng cấp nhưng còn chắp vá, thiếu đồng bộ. Đặc biệt, hệ thống thoát nước của các đô thị hiện nay chủ yếu là thoát nước chung (thoát nước mưa nước thải cùng chung hệ thống) nên khả năng tiêu thoát nước mưa tràn mặt bị hạn chế hơn là hệ thống thoát nước riêng. Đây cũng là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng úng ngập đô thị khi có mưa lớn. 

Tại một số đô thị, thực tế đã có nhà máy xử lý nước thải tập trung nhưng chưa đạt công suất thiết kế do tỷ lệ đấu nối thoát nước từ các hộ gia đình còn thấp hoặc mạng lưới thu gom chưa được đầu tư đồng bộ; tính dự báo của các quy hoạch thoát nước hiện nay không theo kịp thực tiễn của tác động biến đổi khí hậu và hiện tượng thời tiết cực đoan.

Bên cạnh tốc độ đô thị hóa, ông Vinh đánh giá việc đầu tư xây dựng mới, nâng cấp cải tạo năng lực tiêu thoát nước của hệ thống thoát nước các đô thị chưa được quan tâm nhiều dẫn đến tình trạng không theo kịp tốc độ phát triển của đô thị, tốc độ tăng dân số cơ học cũng là một trong những nguyên nhân làm giảm năng lực tiêu thoát nước mưa dẫn đến úng ngập đô thị.

Ngoài ra, trong những năm gần đây, hiện tượng thời tiết cực đoan ngày một tăng, mưa lớn, kéo dài, đột ngột diễn ra ngày càng nhiều, lượng mưa vượt quá tần suất thiết kế hệ thống thoát nước đô thị cũng như kết hợp mực nước biển dâng cao hình thành tổ hợp gồm: lũ sông-mưa-bão-triều cường làm hệ thống thoát nước của một số đô thị hoàn toàn tê liệt dẫn đến hiện tượng ngập úng kéo dài trên diện rộng.

Do thiếu nguồn lực nên đầu tư không đồng bộ giữa mạng lưới đường thoát nước và nhà máy xử lý nước thải nên không khai thác hết công suất thiết kế nhà máy xử lý nước thải, giảm hiệu quả đầu tư công trình. Nhiều hệ thống thoát nước mưa (nước mặt) tại các đô thị bị vượt tải, khả năng thoát nước không theo kịp thực tiễn của tác động biến đổi khí hậu và hiện tượng thời tiết cực đoan.

Một số dự án thoát nước chống ngập được đầu tư nhưng triển khai còn chậm và hiệu quả chưa cao, chưa xử lý cơ bản tình trạng ngập úng tại một số địa phương và theo kịp với dự báo tình hình trước diễn biến thời tiết, biến đổi khí hậu; cơ sở dữ liệu của hệ thống thoát nước chưa đồng bộ với dữ liệu với các công trình khác như: giao thông, điện, nước sạch, cáp viễn thông,...

"Tình trạng ngập úng không chỉ gây thiệt hại vật chất, gián đoạn giao thông, ảnh hưởng sinh hoạt mà còn làm giảm niềm tin và chất lượng sống của người dân đô thị", ông Vinh nhấn mạnh.

Cần sớm ban hành Luật Cấp, thoát nước

Bàn về giải pháp, ông Phạm Quang Quỳnh Chủ tịch Công ty TNHH MTV Cấp thoát nước Hải Phòng  cho biết, Hải Phòng tập trung nâng cao năng lực quản lý, duy tu và vận hành hệ thống thoát nước, phối hợp chặt chẽ với các chủ đầu tư, nhà thầu để đảm bảo khả năng tiêu thoát lưu vực; đồng thời ứng dụng công nghệ GIS, xây dựng Trung tâm điều hành chống ngập, tăng cường tuyên truyền nâng cao ý thức cộng đồng và triển khai giải pháp kỹ thuật tại các "điểm đen" ngập úng...

Ông cũng kiến nghị, sớm ban hành Luật Cấp, thoát nước để có cơ sở triển khai thực hiện các giải pháp đồng bộ.

Về phía Hà Nội, ông Lê Văn Du, Trưởng phòng Quản lý hạ tầng cấp thoát nước (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết: "Thành phố đang rà soát, điều chỉnh quy hoạch thoát nước và san nền, bổ sung hồ điều hòa, bể ngầm chứa nước mưa, tập trung nguồn lực cho các trạm bơm Yên Sở, Yên Nghĩa, Liên Mạc". Đồng thời, Hà Nội cũng kiến nghị sớm ban hành Luật Cấp, thoát nước; Bộ Xây dựng ban hành quy chuẩn, tiêu chuẩn mới và quy định trách nhiệm chủ đầu tư trong việc kết nối, khớp nối hệ thống thoát nước với hạ tầng chung.

Ông Nguyễn Việt Anh, Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam đưa ra công thức "10T" gồm: tách (chia tách lưu vực để giảm tải cho hạ lưu và phân đợt xây dựng theo khả năng tài chính); thấm (tăng cường các bề mặt thấm nước); trữ (hồ điều hòa, bể nước mưa,…); thoát (cống đủ lớn, đúng cao độ); thông (kết nối tốt giữa các hạng mục, đồng bộ); trung chuyển (bơm cưỡng bức nếu không thể tự chảy); thông minh (dự báo, cảnh báo sớm rủi ro, tối ưu hóa vận hành); thích ứng (người dân có ý thức tự cứu mình); tiền (nhiều nguồn); trách nhiệm (ưu tiên cho thoát nước, chính sách phù hợp để huy động nguồn lực).

Ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng cho biết, Bộ Xây dựng sẽ chỉnh lý, hoàn thiện Dự án Luật Cấp, thoát nước trình Chính phủ năm 2026 và trình Quốc hội ban hành năm 2027; tập trung rà soát sửa đổi, bổ sung Nghị định số 80/2014/NĐ-CP về thoát nước và xử lý nước thải trình Chính phủ tháng 6/2026.

"Nguồn vốn đầu tư xây dựng hệ thống thoát nước theo quy hoạch của các địa phương không đáp ứng được như cầu đầu tư của các địa phương, trong khi đó nhu cầu đầu tư đến năm 2030 khoảng 250.000-300.000 tỷ đồng. Điều này đặt ra Nhà nước cần có nguồn vốn đầu tư từ ngân sách hoặc kêu gọi nguồn vốn khác nhằm đáp ứng cầu của các địa phương," ông Vinh cho hay.

PV