Nhiều cơ chế mới cho metro Thành phố Hồ Chí Minh

Ngay đầu năm 2025, dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 Thành phố Hồ Chí Minh (metro Bến Thành-Tham Lương) đã chính thức khởi công. Đây là tuyến metro đầu tiên của thành phố triển khai trong mục tiêu hoàn thành 7 tuyến metro trong giai đoạn từ nay đến 2035, đồng thời là dự án đầu tiên áp dụng cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 188/2025/QH15 của Quốc hội.

Nhiều cơ chế mới

Tuyến metro số 2 (đoạn từ Bến Thành-Tham Lương) có chiều dài 11,3 km, điểm đầu từ ga trung tâm Bến Thành, chạy dọc theo đường Cách Mạng Tháng Tám, đường Trường Chinh, điểm cuối tại khu vực Tham Lương. Đây là các tuyến đường luôn có lưu lượng giao thông rất lớn, gây quá tải lên hệ thống hạ tầng giao thông đường bộ.

Ông Phan Công Bằng, Trưởng Ban Quản lý đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, trong định hướng phát triển đường sắt đô thị, Thành phố xác định xây dựng một mạng lưới metro liên thông, đồng bộ, trong đó các tuyến hội tụ tại khu vực trung tâm và lan tỏa ra các hướng phát triển của thành phố.

Trong cấu trúc đó, metro số 2 được định vị là một trục xuyên tâm quan trọng, kết nối trung tâm thành phố với khu vực Tây Bắc, góp phần từng bước tổ chức không gian đô thị và phát triển giao thông công cộng bền vững.

Dự án metro Bến Thành-Tham Lương trước đây được thực hiện từ nguồn vốn vay ODA kết hợp nguồn vốn đối ứng từ ngân sách Thành phố. Sau đó, thành phố quyết định chuyển hoàn toàn sang vốn đầu tư công.

Việc chuyển đổi này không chỉ giúp rút ngắn quy trình, mà còn tạo điều kiện để chủ đầu tư chủ động trong lựa chọn nhà thầu, công nghệ và phương thức triển khai, phù hợp với điều kiện thực tiễn và định hướng phát triển lâu dài của toàn hệ thống.

Theo ông Bùi Xuân Cường, việc khởi công tuyến metro số 2 trong giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng và hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi khi việc giải phóng mặt bằng đã hoàn thành.

Nguồn vốn dự án đã được chuyển sang sử dụng ngân sách Thành phố và cân đối đủ vốn trung hạn 2026 - 2030. Dự án được áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù, nhằm tháo gỡ các vướng mắc kéo dài.

“Đây là dự án đầu tiên của Thành phố được triển khai theo các cơ chế, chính sách đặc thù đặc biệt về phát triển đường sắt đô thị, khẳng định chủ trương đúng đắn về sự phân cấp, phân quyền mạnh mẽ của Trung ương, Quốc hội và Chính phủ, trao cho Thành phố quyền chủ động cao, gắn với trách nhiệm rõ ràng của chính quyền Thành phố trong tổ chức thực hiện,” ông Bùi Xuân Cường chia sẻ.

Metro số 2 được xem là dự án mở đầu giai đoạn tăng tốc phát triển mạng lưới metro của thành phố. Tuyến tiên phong áp dụng cơ chế vượt trội, cho phép Thành phố Hồ Chí Minh chủ động quyết định phương án tuyến, bố trí vốn, lựa chọn công nghệ và tổ chức thi công.

Tuyến cũng đi đầu trong tái cấu trúc sự phát triển của đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Các nhà ga sẽ là hạt nhân để tái cấu trúc đô thị, hình thành các khu dân cư, khu chức năng, thương mại dịch vụ… hiện đại, xanh và tiện ích. Tiêu chuẩn kỹ thuật của tuyến sẽ làm cơ sở hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn chung cho toàn mạng lưới metro.

Thành phố Hồ Chí Minh xác định, tuyến metro số 2 sẽ triển khai và hoàn thành đúng kế hoạch, sớm đưa vào sử dụng để khai thác đồng bộ cùng tuyến metro số 1; làm tiền đề để triển khai các dự án đường sắt kết nối Khu đô thị Thủ Thiêm, Cảng hàng không Quốc tế Long Thành ngay trong năm 2026.

Khi hoàn thành, đưa vào vận hành, công trình sẽ trở thành một bộ phận quan trọng trong hệ thống hạ tầng hiện đại của thành phố, tạo trục giao thông công cộng liên thông giữa sân bay Tân Sơn Nhất và sân bay Long Thành.

Theo Tiến sĩ Lê Như Thạch, Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, muốn giãn dân đô thị, giải pháp căn cơ nhất vẫn là phát triển metro gắn với mô hình TOD.

Khi hệ thống này được triển khai đồng bộ, người dân sẽ có không gian sống tốt hơn, di chuyển nhanh hơn, thuận tiện hơn, qua đó nâng cao chất lượng sống đô thị. Thành phố cần quyết liệt hơn nữa trong việc đẩy mạnh hạ tầng, thu hút các nhà đầu tư chiến lược, để trong 10 năm tới đạt được các chỉ tiêu phát triển đô thị đã đề ra.

Khởi động hàng loạt dự án

Theo các quy hoạch được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, mạng lưới đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh mới có 27 tuyến, dài khoảng 1.024 km.

Trong đó, Thành phố Hồ Chí Minh trước hợp nhất có 12 tuyến, dài khoảng 582 km; Bình Dương có 12 tuyến, dài khoảng 305 km; Bà Rịa-Vũng Tàu có 3 tuyến, dài khoảng 125 km; tuyến đường sắt quốc gia Thủ Thiêm-Long Thành chuyển thành loại hình đường sắt đô thị với chiều dài khoảng 42 km (trên địa bàn Thành phố dài khoảng 12 km).

Đầu năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 188/2025/QH15 về một số cơ chế đặc thù, đặc biệt phát triển đường sắt đô thị tại thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là dấu mốc rất quan trọng, thể hiện bước chuyển căn bản trong tư duy và phương thức tổ chức đầu tư phát triển đường sắt đô thị. Tuyến metro số 2 là dự án đầu tiên của Thành phố được triển khai áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù này.

Hiện Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành kế hoạch chi tiết triển khai Nghị quyết 188/2025/QH15; giao nhiệm vụ chuẩn bị đầu tư 7 tuyến đường sắt đô thị theo Nghị quyết 188/2025/QH15 và 2 tuyến đường sắt đô thị số 1 và số 2 trên địa bàn tỉnh Bình Dương (trước hợp nhất) cho Ban Quản lý Đường sắt đô thị tổ chức thực hiện.

Ban Chỉ đạo phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt thành phố thống nhất chỉ đạo tập trung ưu tiên đầu tư 6 dự án trong giai đoạn 2025-2030, gồm tuyến số 2 (đoạn Bến Thành-Tham Lương); tuyến số 2 (đoạn Bến Thành-Thủ Thiêm); tuyến Thủ Thiêm-Long Thành; tuyến thành phố mới Bình Dương-Suối Tiên; tuyến số 6 giai đoạn 1 (sân bay Tân Sơn Nhất-Phú Hữu); tuyến Bến Thành-Cần Giờ. Đến năm 2030, Thành phố phấn đấu hoàn thành khoảng 187 km đường sắt đô thị, sơ bộ tổng mức đầu tư trên 19 tỷ USD.

Theo Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, cùng với các dự án đang triển khai và hoàn thành giai đoạn từ nay đến 2030, Thành phố cũng đặt quyết tâm thực hiện đầu tư các tuyến cho giai đoạn đến năm 2035.

Mục tiêu đến năm 2035, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đầu tư hoàn thành thêm khoảng 275 km đường sắt đô thị, sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 30 tỷ USD.

Chỉ thời gian ngắn bắt tay vào triển khai, dự án tuyến đường sắt Bến Thành – Cần Giờ đã được nhà đầu tư (Công ty Vinspeed) tổ chức động thổ vào ngày 19/12/2025, dự kiến triển khai thi công từ tháng 3/2026. Khi hoàn thành vào năm 2028, tuyến metro này sẽ rút ngắn thời gian di chuyển từ trung tâm thành phố đến Cần Giờ chỉ còn khoảng 13 phút.

Trong khi đó, tuyến metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương) cũng đã khởi công ngày 15/1 vừa qua, dự kiến hoàn thành đưa vào khai thác năm 2030. Tuyến dài gần 11,3 km, tổng vốn đầu tư hơn 55.000 tỷ đồng, sử dụng vốn đầu tư công, vốn lần đầu tiên áp dụng đối với một tuyến đường sắt đô thị trong cả nước và triển khai theo các cơ chế đặc thù của Quốc hội. Dự án do liên danh nhà thầu EPC thực hiện, với Tập đoàn Trường Hải (Thaco) là tổng thầu chính.

Theo bà Nguyễn Thị Dạ Thảo, Trưởng phòng Quản lý đường sắt đô thị (Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh), Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ phát triển mạng lưới metro đóng vai trò là hệ thống “xương sống” cho chiến lược TOD.

Trong giai đoạn 5 năm đầu, thành phố sẽ tập trung phát triển TOD tại 11 vị trí thí điểm xung quanh các nhà ga metro và các tuyến đường vành đai chính, nhằm tạo ra các khu vực đô thị tích hợp, đa chức năng.

Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Bùi Xuân Cường cho biết, việc khởi công metro Bến Thành-Tham Lương đánh dấu sự quyết tâm của Thành phố Hồ Chí Minh trong việc hiện thực hóa Kết luận 49 của Bộ Chính trị về định hướng phát triển giao thông vận tải đường sắt Việt Nam. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển mạng lưới đường sắt đô thị, hệ thống kết cấu hạ tầng hiện đại, cũng như tạo động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố trong bối cảnh mới, không gian phát triển mới.

Theo TTX