Trường Đại học Quy Nhơn - Nơi khoa học tạo nên giải pháp

Xác định nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ là những trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển, Trường Đại học Quy Nhơn (QNU) không ngừng thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tiễn của xã hội. Các nhiệm vụ nghiên cứu được Nhà trường triển khai luôn gắn với nhu cầu thực tiễn của đời sống, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội. Từ y sinh, nông nghiệp công nghệ cao đến môi trường và nuôi trồng thủy sản,… nhiều kết quả nghiên cứu đã được ứng dụng hiệu quả, góp phần giải quyết các vấn đề thực tiễn, thúc đẩy phát triển bền vững và từng bước khẳng định vị thế của QNU là một trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo có uy tín của khu vực miền Trung - Tây Nguyên.

Từ phòng thí nghiệm đến giải pháp cho ngành y sinh

Trong lĩnh vực công nghệ sinh học và y sinh, dự án “Sản xuất các gonadotropin chuỗi đơn để điều trị sinh sản” do PGS.TSKH Nguyễn Thị Mộng Điệp chủ nhiệm, được Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VinIF) tài trợ và Trường Đại học Quy Nhơn chủ trì, là một trong những nghiên cứu tiêu biểu cho định hướng gắn khoa học với nhu cầu thực tiễn.

Trước thực trạng nhu cầu sử dụng các hormone gonadotropin trong điều trị vô sinh ở người và kiểm soát sinh sản ở vật nuôi ngày càng gia tăng, trong khi nguồn hormone tự nhiên ngày càng khan hiếm trong khi chi phí hormone tái tổ hợp nhập khẩu còn cao, nhóm nghiên cứu đã thành công sản xuất hai loại hormone tái tổ hợp hFSH và eCG chuỗi đơn có hoạt tính sinh học tương đương hormone tự nhiên, mở ra hướng đi mới trong điều trị vô sinh và hỗ trợ sinh sản.

Điểm nổi bật của nghiên cứu là thiết kế thành công cấu trúc liên kết giữa hai tiểu đơn vị của hormone gonadotropin, giúp kéo dài thời gian tác dụng và giảm số lần sử dụng trong quá trình điều trị. Dự án đã hoàn thiện quy trình công nghệ từ thiết kế gen, biểu hiện protein đến đánh giá hoạt tính sinh học trên mô hình động vật, đồng thời tạo ra hai sản phẩm hormone tiềm năng cùng một đơn đăng ký sáng chế tại Pháp và nhiều công bố quốc tế chất lượng cao, bao gồm hai bài báo WoS nhóm Q1 và một bài báo Scopus. Kết quả nghiên cứu này không chỉ góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu y sinh của Nhà trường mà còn mở ra triển vọng thương mại hóa, giảm sự phụ thuộc vào nguồn hormone nhập khẩu và chủ động hơn trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe sinh sản tại Việt Nam.

Khai thác tài nguyên bản địa cho nông nghiệp công nghệ cao

Nếu lĩnh vực y sinh góp phần giải quyết bài toán sức khỏe cộng đồng thì nghiên cứu về vật liệu và nông nghiệp lại cho thấy khả năng khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên địa phương phục vụ phát triển kinh tế bền vững.

Đề tài “Nghiên cứu tổng hợp phân bón thế hệ mới nano đất hiếm/silica trên cơ sở nguồn quặng monazite và quặng cát Bình Định” do PGS.TS Cao Văn Hoàng chủ trì là một điển hình tiêu biểu.

Thay vì chỉ xem quặng monazite và nguồn cát giàu silica của Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) là tài nguyên thô, nhóm nghiên cứu đã phát triển công nghệ tổng hợp phân bón nano thế hệ mới có giá trị gia tăng cao. Sự kết hợp giữa nano đất hiếm và nano silica tạo ra hiệu ứng kép, vừa tăng cường khả năng quang hợp, hấp thu dinh dưỡng của cây trồng, vừa nâng cao khả năng chống chịu hạn hán, xâm nhập mặn và sâu bệnh.

Đáng chú ý, sản phẩm được thiết kế hướng tới các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao tại khu vực miền Trung - Tây Nguyên như cà phê, hồ tiêu và cây ăn quả, những đối tượng chịu tác động mạnh từ biến đổi khí hậu.

Không chỉ góp phần nâng cao năng suất và chất lượng nông sản, công nghệ này còn giúp giảm lượng phân bón hóa học truyền thống, hạn chế ô nhiễm môi trường đất và nước, phù hợp với xu hướng nông nghiệp xanh và phát triển bền vững. Kết quả nghiên cứu đã tạo ra quy trình công nghệ có khả năng chuyển giao cho các doanh nghiệp sản xuất phân bón công nghệ cao, đồng thời ghi nhận các công bố quốc tế chất lượng và bằng sáng chế.

Từ góc độ phát triển địa phương, đây là minh chứng sinh động cho khả năng chuyển hóa tài nguyên bản địa thành sản phẩm công nghệ cao, góp phần nâng cao giá trị chuỗi khoáng sản và nông nghiệp của khu vực. 

Bên cạnh việc phát triển các giải pháp công nghệ cao phục vụ sản xuất nông nghiệp, Trường Đại học Quy Nhơn còn chú trọng nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị nguồn gene bản địa. Tiêu biểu là đề tài phục tráng hai giống nếp đặc sản địa phương của tỉnh Quảng Ngãi (nếp Ngự Sa Huỳnh và nếp Cút) do TS. Nguyễn Thanh Liêm chủ nhiệm đề tài. Trong hơn 3 năm triển khai, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát trên 120 hộ dân, thu thập 200 mẫu giống và ứng dụng Công nghệ sinh học (kỹ thuật sinh học phân tử và điện di protein) để đánh giá đa dạng di truyền, định danh nguồn gene và phục tráng. Kết quả đã tuyển chọn được mỗi giống 4 dòng nếp G₂ ưu tú-mang đầy đủ các tính trạng đặc trưng của mỗi giống và sản xuất thành công 600 kg giống siêu nguyên chủng (300 kg/1 giống) đạt tiêu chuẩn quốc gia. Đặc biệt, sau phục tráng, giống nếp Ngự Sa Huỳnh vẫn giữ được hương thơm đặc trưng đồng thời nâng năng suất lên khoảng 4,82 tấn/ha, tăng hơn 40% so với trước phục tráng; giống nếp Cút cũng được cải thiện đáng kể về năng suất và tính ổn định. Kết quả của đề tài không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gene quý hiếm và gìn giữ giá trị văn hóa nông nghiệp địa phương, mà còn hoàn thiện quy trình canh tác theo hướng giảm chi phí sản xuất, hạn chế sâu bệnh, giảm phát thải và nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo tiền đề cho việc phát triển thương hiệu, xây dựng chỉ dẫn địa lý và khai thác bền vững các giống nếp đặc sản của tỉnh Quảng Ngãi.

Hướng tới nền nông nghiệp bền vững, Dự án số 3 “Nâng cao chất lượng, an toàn của bơ và sầu riêng bằng các giải pháp canh tác hiệu quả, bền vững” thuộc Chương trình hợp tác thể chế đại học (IUC-QNU) đã phối hợp với các đối tác phía Bỉ và Việt Nam triển khai đồng bộ công tác nghiên cứu. Theo TS. Bùi Hồng Hải – Chủ nhiệm dự án phía Việt Nam, các hướng nghiên cứu tập trung vào đánh giá đa dạng di truyền, chọn tạo tổ hợp ghép sầu riêng có khả năng thích nghi cao và chống chịu tốt từ giống gốc ghép địa phương, nghiên cứu quá trình thụ phấn hiệu quả, quản lý phân bón theo hướng hữu cơ, xây dựng các biện pháp quản lý sâu bệnh hại tổng hợp, sử dụng các chất kích thích sinh học nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững trong canh tác bơ và sầu riêng tại khu vực Tây Nguyên. Dự án đã đạt được những kết quả bước đầu quan trọng: Thu thập mẫu và đánh giá đa dạng di truyền các giống sầu riêng ở 18 tỉnh, thành phố từ đảo Phú Quốc tới tỉnh Quảng Ngãi, chọn tạo được 40 tổ hợp ghép của giống sầu riêng thương mại Ri6 và Dona với 20 giống gốc ghép địa phương và đang đánh giá các tổ hợp ghép ngoài đồng ruộng; các chủng nấm gây bệnh trên cây sầu riêng được định danh và đánh giá tính kháng của các giống sầu riêng thương mại; xác định thời gian thụ phấn và tổ hợp thụ phấn chéo hiệu quả trên các giống sầu riêng thương mại; sử dụng chất kích thích sinh học melatonin và salicylic acid mang lại hiệu quả trong nâng cao chất lượng và thời gian bảo quản quả bơ 034.

Giải bài toán môi trường cho ngành nuôi trồng thủy sản

Là địa phương có thế mạnh về nuôi trồng thủy sản, các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ đang đối mặt với thách thức ngày càng lớn liên quan đến ô nhiễm môi trường nước do tồn dư kháng sinh và hóa chất trong các vùng nuôi tôm thâm canh.

Xuất phát từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu do PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Cẩm chủ trì đã triển khai đề tài nghiên cứu công nghệ xử lý dư lượng kháng sinh và hóa chất diệt giáp xác trong nước nuôi tôm bằng tổ hợp vật liệu hấp phụ, xúc tác quang và kỹ thuật sinh học kiểu tầng chuyển động (MBBR).

Điểm nổi bật của nghiên cứu là sự kết hợp liên ngành giữa khoa học vật liệu, công nghệ môi trường và công nghệ sinh học. Nhóm nghiên cứu đã chế tạo thành công các vật liệu tổ hợp xúc tác quang mới trên cơ sở C-TiO₂/g-C₃N₄, vật liệu hấp phụ từ than hoạt tính điều chế từ thân cây sắn có khả năng xử lý hiệu quả các hợp chất hữu cơ khó phân hủy nói chung và hợp chất kháng sinh nói riêng trong điều kiện ánh sáng tự nhiên.

Đặc biệt, nhóm đã xây dựng thành công hệ thống pilot xử lý nước nuôi tôm, đáp ứng các quy chuẩn kỹ thuật về chất lượng nước và dư lượng hóa chất trong nuôi trồng thủy sản. Mô hình này có khả năng mở rộng quy mô để phục vụ các vùng nuôi tôm tập trung, góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường, hạn chế dịch bệnh và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Bên cạnh giá trị thực tiễn, đề tài còn tạo ra nhiều sản phẩm khoa học có giá trị, bao gồm một sáng chế và nhiều bài báo quốc tế thuộc nhóm Q1 và Q2.

Những kết quả đạt được trong thời gian qua đã cho thấy định hướng nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Quy Nhơn đang đi đúng với mục tiêu lấy thực tiễn làm điểm xuất phát và lấy giá trị xã hội làm thước đo hiệu quả. Không chỉ góp phần làm giàu tri thức, các công trình nghiên cứu của Nhà trường ngày càng thể hiện rõ khả năng ứng dụng, chuyển giao và tạo ra những tác động tích cực đối với cộng đồng, doanh nghiệp và địa phương.

Trong thời gian tới, Trường Đại học Quy Nhơn tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ theo hướng gắn kết chặt chẽ với nhu cầu phát triển của xã hội. Với sự đồng hành của các doanh nghiệp, địa phương và đối tác trong nước, quốc tế, Nhà trường hướng đến xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo năng động, nơi những ý tưởng khoa học không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm mà được chuyển hóa thành các giải pháp thiết thực, đóng góp cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Trần Mạnh