Những người giữ an toàn cho bữa ăn của 14 triệu dân TP.HCM - Kỳ cuối: Heo "gột", heo "quay đầu" và những khoảng trống trước bữa ăn của người dân

Ba xe tải chở 280 con heo chỉ cần đi thêm vài km nữa là có thể chuyển từ tang vật của một vụ vi phạm thành những sản phẩm thịt xuất hiện trên bàn ăn của rất nhiều gia đình.

Đó là suy nghĩ cứ đeo bám nhóm phóng viên Tạp chí Thương hiệu và Công luận sau nhiều ngày theo chân lực lượng thú y TP.HCM tổ chức mật phục, kiểm tra các phương tiện vận chuyển động vật và chứng kiến hơn 35 tấn heo bị buộc tiêu hủy vì dương tính với các chất cấm thuộc nhóm Beta-Agonist. Một trong ba xe còn phát hiện đàn heo mang mầm bệnh dịch tả heo châu Phi.

Từ dấu vết của ba chuyến xe ấy, lực lượng chức năng tiếp tục mở rộng kiểm tra và phát hiện thêm hơn 2.000 con heo tại một điểm thu gom và ba trang trại ở TP Đồng Nai có kết quả dương tính trong xét nghiệm sàng lọc chất cấm.

Những con số đó không chỉ phản ánh quy mô của vụ việc. Chúng còn đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Điều gì sẽ xảy ra nếu lực lượng chức năng đến chậm vài giờ?.

Điều khiến vụ việc lần này đặc biệt nghiêm trọng không chỉ là việc phát hiện Salbutamol - loại chất cấm từng nhiều lần bị phát hiện trong chăn nuôi mà còn phát hiện thêm Clenbuterol.

Theo những cán bộ thú y trực tiếp tham gia xử lý vụ việc, nếu chỉ tập trung kiểm tra Salbutamol như trước đây thì nguy cơ bỏ lọt vi phạm là hoàn toàn có thể xảy ra. Chi tiết này cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: thủ đoạn sử dụng chất cấm đang thay đổi.

Khi một hoạt chất bị kiểm soát chặt chẽ hơn, các đối tượng vi phạm lập tức tìm đến những hoạt chất khác. Điều đó đồng nghĩa cuộc chiến chống thực phẩm bẩn không thể chỉ chạy theo những gì đã từng xảy ra mà phải liên tục cập nhật phương thức, thủ đoạn mới.

Đáng chú ý, kết quả phân tích định lượng cho thấy hàm lượng Salbutamol và Clenbuterol trong các mẫu xét nghiệm đều ở mức khá cao. Điều đó phản ánh việc sử dụng chất cấm không còn mang tính tự phát hay nhỏ lẻ mà đã trở thành một mắt xích trong quy trình tối đa hóa lợi nhuận.

Từ quá trình xác minh vụ việc, nhóm phóng viên được nghe nhắc đến một khái niệm mà những người trong nghề gọi rất ngắn gọn: “heo gột”. Đó là những con heo khỏe mạnh được mua lại khi đạt trọng lượng khoảng 90-100 kg. Thay vì xuất bán, chúng được đưa về nuôi thêm gần một tháng bằng khẩu phần thức ăn có trộn chất cấm nhằm tăng tỷ lệ nạc, giữ nước và đẩy trọng lượng lên khoảng 130-140 kg.

Ba mươi hay bốn mươi kg tăng thêm trên mỗi con heo nghe có vẻ không nhiều. Nhưng với cả đàn, khoản chênh lệch ấy có thể mang lại nguồn lợi nhuận rất lớn. Và cũng từ đó, sức khỏe cộng đồng bị đặt lên bàn cân với lợi nhuận.

Đáng lo hơn, lòng tham không dừng lại ở việc sử dụng chất cấm.

Trong quá trình mở rộng điều tra, lực lượng chức năng còn ghi nhận hiện tượng mà người trong ngành gọi là “heo quay đầu”. Đó là những đàn heo đang trong quá trình “gột” nhưng bất ngờ nhiễm bệnh, đặc biệt là dịch tả heo châu Phi. Thay vì khai báo để xử lý theo quy định, một số trường hợp lại tìm cách bán tháo cho thương lái nhằm thu hồi vốn.

Những con heo đáng lẽ phải được tiêu hủy lại được tìm mọi cách đưa vào lò mổ. Một đàn heo cùng lúc mang hai mối nguy: chất cấm và dịch bệnh. Chỉ cần lọt qua một mắt xích kiểm soát, toàn bộ rủi ro sẽ được chuyển sang phía người tiêu dùng.

Trong suốt quá trình thực hiện loạt bài, phóng viên Tạp chí Thương hiệu và Công luận đặc biệt chú ý đến những cảnh báo của các chuyên gia y tế về tác hại của các chất cấm trong chăn nuôi.

Theo ThS.BS Bùi Thị Duyên, Phó Chủ nhiệm phụ trách Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Quân y 175, Salbutamol và Clenbuterol vốn là những hoạt chất được sử dụng trong y học với chỉ định và liều lượng rất nghiêm ngặt. Khi bị lạm dụng trong chăn nuôi và tồn dư trong thực phẩm, chúng có thể gây run cơ, tim đập nhanh, rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp, đau đầu, chóng mặt; đặc biệt nguy hiểm đối với người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ mang thai và những người mắc bệnh tim mạch.

Điều đáng suy ngẫm là những hoạt chất được tạo ra để điều trị bệnh cho con người lại bị biến thành công cụ nhằm ép một con heo tăng thêm vài chục kg trước ngày xuất chuồng. Lợi nhuận được cộng thêm cho người bán. Nhưng rủi ro lại được chuyển sang người mua. Trong khi đó, người tiêu dùng gần như không có khả năng tự bảo vệ mình.

Không ai có thể nhìn bằng mắt thường để biết một con heo được nuôi đúng quy trình hay vừa trải qua một tháng “gột” bằng hóa chất. Cũng không ai có thể phân biệt miếng thịt trước mặt mình đến từ một đàn heo khỏe mạnh hay từ một đàn heo từng được tìm cách “quay đầu”.

Chính vì vậy, trách nhiệm bảo vệ bữa ăn của người dân không thể đặt lên vai người tiêu dùng. Trách nhiệm ấy phải bắt đầu từ hệ thống quản lý và từ sự vận hành hiệu quả của toàn bộ chuỗi kiểm soát an toàn thực phẩm.

Trong nhiều năm qua, câu chuyện an toàn thực phẩm thường được nhắc đến ở khâu cuối cùng của chuỗi cung ứng như chợ, siêu thị hay bếp ăn tập thể. Đó đều là những mắt xích quan trọng.

Tuy nhiên, từ vụ việc hơn 35 tấn heo nhiễm chất cấm vừa qua, có lẽ cần nhìn lại điểm xuất phát của cả chuỗi kiểm soát. Khi miếng thịt đã nằm trên quầy hàng, đã được chia nhỏ và phân tán đi nhiều nơi, việc truy xuất nguồn gốc gần như trở thành cuộc truy tìm ngược dòng đầy khó khăn. Ở thời điểm đó, phần lớn giải pháp chỉ còn mang tính xử lý hậu quả.

Muốn bảo vệ bữa ăn của người dân, phải kiểm soát được từ lúc con heo còn trong chuồng, từ khâu thu gom, vận chuyển cho đến trước khi bước qua cửa lò mổ.

Thực tế những ngày theo chân lực lượng thú y TP.HCM giúp nhóm phóng viên hiểu rõ hơn áp lực của công việc này.

Ngay trong đêm đầu tiên phát hiện vụ việc, hàng chục cán bộ thú y đã được huy động để lấy mẫu, niêm phong, giám sát đàn heo. Khi quá trình xét nghiệm, vận chuyển và tiêu hủy được triển khai đồng thời, lực lượng làm nhiệm vụ tăng lên gần 50 người.

Suốt hơn hai ngày hai đêm, nhiều cán bộ gần như không rời hiện trường.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ quản lý, cũng cần thẳng thắn thừa nhận rằng không thể chỉ trông chờ vào lực lượng thú y.

Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP.HCM trở thành địa bàn có quy mô dân số hơn 14 triệu người. Mỗi ngày, thành phố tiêu thụ khối lượng thực phẩm rất lớn, trong khi nguồn cung tại chỗ mới chỉ đáp ứng được khoảng một nửa nhu cầu. Phần còn lại phụ thuộc vào nguồn hàng từ nhiều địa phương. Áp lực đặt lên hệ thống kiểm soát vì thế ngày càng lớn.

Trong khi đó, toàn bộ hệ thống thú y thành phố, kể cả lực lượng thú y cấp xã, hiện chỉ có hơn 700 người. Với 700 nhân sự ấy thì không thể có mặt tại mọi trang trại, mọi điểm thu gom hay mọi chuyến xe vận chuyển động vật.

Đó là lý do vai trò của người dân trở nên đặc biệt quan trọng. Chính những nguồn tin từ quần chúng đã giúp lực lượng chức năng chủ động khoanh vùng, tổ chức mật phục và chặn đúng thời điểm các phương tiện nghi vấn trong vụ việc vừa qua. Nếu không có những thông tin đó, rất có thể các chuyến xe đã hoàn tất quá trình giết mổ trước khi cơ quan chức năng kịp tiếp cận.

Ông Trần Phú Cường, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM, nhiều lần nhấn mạnh rằng trong cuộc chiến chống thực phẩm bẩn, người dân không chỉ là đối tượng được bảo vệ mà còn là “tai mắt” của cơ quan quản lý.

“Một cuộc gọi đúng lúc đôi khi có giá trị hơn nhiều cuộc kiểm tra định kỳ” - ông Cường nhấn mạnh.

Tuy nhiên, chặn được những chuyến xe chỉ mới giải quyết phần nổi của vấn đề. Muốn dập tận gốc nạn “heo gột”, câu hỏi cần được đặt ra là nguồn cung chất cấm đến từ đâu. Không có nguồn cung Salbutamol hay Clenbuterol trái phép sẽ không thể tồn tại những đàn heo được nuôi bằng hóa chất.

Bởi vậy, cuộc chiến chống thực phẩm bẩn vì thế không thể chỉ dừng lại ở việc phát hiện rồi tiêu hủy các lô hàng vi phạm. Điều quan trọng hơn là phải truy ngược đường đi của các hoạt chất này, xác định nguồn cung, các đầu mối trung gian và những mắt xích đứng phía sau.

Ở chiều ngược lại, cũng cần nhìn nhận rằng phần lớn người chăn nuôi vẫn đang làm ăn chân chính. Họ phải đối mặt với chi phí sản xuất tăng cao, dịch bệnh kéo dài và đầu ra nhiều biến động. Chính họ mới là những người chịu thiệt hại lớn nhất khi thị trường bị bóp méo bởi các hành vi sử dụng chất cấm nhằm cạnh tranh bất chính.

Muốn xóa bỏ “heo gột”, không chỉ cần sự nghiêm minh của pháp luật mà còn cần các chính sách đủ mạnh để người chăn nuôi chân chính có thể sống được bằng nghề; đồng thời phát triển các chuỗi liên kết minh bạch, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng.

Một nền chăn nuôi bền vững không thể được xây dựng chỉ bằng những cuộc kiểm tra. Nó phải được xây dựng bằng pháp luật nghiêm minh, bằng thị trường minh bạch và bằng trách nhiệm của mọi mắt xích trong chuỗi cung ứng thực phẩm.

Nhóm phóng viên VP TP.HCM