Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với kinh tế đêm

Trong xu thế kinh tế sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng mới, việc gắn kết chặt chẽ giữa phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế ban đêm không chỉ là một giải pháp tình thế nhằm kích cầu tiêu dùng, mà đã trở thành chiến lược đường dài nhằm tối ưu hóa “sức mạnh mềm” đô thị, tạo bước đột phá trong cơ cấu kinh tế của đầu tàu năng động nhất cả nước.

Dư địa lớn từ hệ sinh thái sáng tạo hàng đầu

Trong dòng chảy của kinh tế toàn cầu, công nghiệp văn hóa đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới, nơi giá trị không chỉ được tạo ra từ tài nguyên hữu hình mà còn từ sức sáng tạo, bản sắc và tri thức của con người. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, phát triển công nghiệp văn hóa gắn liền với kinh tế đêm đang chuyển dịch từ định hướng sang những hành động thực tế có tính nền tảng vững chắc.

Theo Tổng cục Thống kê, lĩnh vực công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 3,54% GRDP của Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2020 và đã tăng trưởng ấn tượng lên mức khoảng 5,7% vào năm 2025. Bước sang năm 2026, xu hướng này tiếp tục ghi nhận những tín hiệu bứt phá mạnh mẽ. Hiện nay, “siêu đô thị” là địa phương sở hữu quy mô hệ sinh thái công nghiệp văn hóa lớn nhất cả nước, quy tụ khoảng 97.000 lao động chuyên nghiệp cùng hơn 17.670 doanh nghiệp lớn nhỏ hoạt động tích cực trong các ngành cốt lõi.

Trong khuôn khổ Đề án Phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030, ngành Văn hóa Thành phố xác định tập trung nguồn lực xã hội hóa, thúc đẩy mạnh mẽ 8 ngành sẵn có lợi thế bao gồm: quảng cáo, thời trang, triển lãm, điện ảnh, du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, nhiếp ảnh và mỹ thuật. Dự kiến, tổng doanh thu từ 8 ngành mũi nhọn này sẽ đóng góp vào sự tăng trưởng kinh tế - xã hội của địa phương khoảng 148.000 tỷ đồng, hướng tới mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa chiếm tỷ trọng từ 7 - 8% GRDP vào năm 2030.

Nhìn từ góc độ thực tiễn, kinh tế đêm chính là “mảnh đất màu mỡ” để các sản phẩm của công nghiệp văn hóa nâng cao giá trị gia tăng. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng, hơn 70% doanh thu của kinh tế ban đêm đến từ các hoạt động dịch vụ văn hóa, giải trí, nghệ thuật và ẩm thực.

Thành phố Hồ Chí Minh với đặc trưng là một đô thị trẻ, giao thoa văn hóa đa dạng và có tỷ lệ dân số vàng, sở hữu tiềm năng khổng lồ để phát triển mô hình kinh tế 24/7. Các không gian văn hóa như phố đi bộ Nguyễn Huệ, Bùi Viện, các cụm rạp chiếu phim, sân khấu kịch, các chương trình biểu diễn nghệ thuật bên sông Sài Gòn bước đầu đã tạo nên một thói quen tiêu dùng ban đêm cho cả người dân bản địa lẫn du khách quốc tế.

Bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định định hướng phát triển của ngành: “Giai đoạn 2026 - 2030, đề án đề cập việc phát triển đa dạng, đồng bộ và hiện đại tất cả các ngành công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thành phố một cách bền vững. Thành phố sẽ tập trung đầu tư nguồn lực phù hợp, khuyến khích xã hội hóa, tạo ra các sản phẩm, dịch vụ văn hóa đặc trưng để đóng góp tích cực, hiệu quả vào sự phát triển kinh tế - xã hội”.

Sự kết hợp giữa tài nguyên văn hóa sẵn có và các loại hình dịch vụ ban đêm được kỳ vọng sẽ làm thay đổi diện mạo du lịch và kinh tế dịch vụ của Thành phố, kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách.

Đánh giá về tầm quan trọng của chiến lược này, Thạc sĩ Đoàn Ngọc Duy, chuyên gia nghiên cứu văn hóa đô thị nhấn mạnh: “Điều này cho thấy khi văn hóa được xem như một sản phẩm kinh tế thực thụ, được đầu tư bài bản và cạnh tranh trên thị trường quốc tế, thì khả năng tạo ra giá trị gia tăng là rất lớn, không chỉ cho lĩnh vực văn hóa mà còn cho cả nền kinh tế nói chung”.

Bài toán tối ưu hóa quy hoạch không gian

Dù sở hữu tiềm năng to lớn, song việc gắn kết giữa công nghiệp văn hóa và kinh tế đêm tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện vẫn đối mặt với không ít rào cản mang tính hệ thống. Bản chất của kinh tế đêm không đơn thuần là việc kéo dài thời gian hoạt động của các quán ăn, chợ đêm hay các quán bar, vũ trường đến rạng sáng. Đó phải là một chuỗi cung ứng dịch vụ khép kín, an toàn và có hàm lượng văn hóa, nghệ thuật cao.

Một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các cơ chế điều phối liên ngành mang tính đồng bộ và hệ thống dữ liệu quản lý toàn diện. Các hoạt động kinh tế đêm hiện tại phần lớn mang tính tự phát, tập trung chủ yếu ở khu vực lõi trung tâm (phường Sài Gòn, phường Bến Thành…) dẫn đến tình trạng quá tải hạ tầng, xung đột tiếng ồn với các khu dân cư hiện hữu và tiềm ẩn nhiều nguy cơ về an ninh trật tự. Trong khi đó, các sản phẩm văn hóa nghệ thuật đỉnh cao, các show diễn thực cảnh quy mô lớn đủ sức giữ chân du khách vào ban đêm vẫn còn rất thưa thớt và thiếu không gian biểu diễn đạt chuẩn quốc tế.

Bên cạnh đó, các cơ chế chính sách đặc thù nhằm thu hút đầu tư tư nhân vào lĩnh vực này vẫn chưa đủ mạnh. Các doanh nghiệp hoạt động trong ngành sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn hay tổ chức sự kiện đêm vẫn đang phải "tự bơi" trong các quy định pháp lý ngặt nghèo về thời gian hoạt động, giấy phép biểu diễn, tiêu chuẩn tiếng ồn và các rào cản về thuế, tín dụng.

Để giải quyết triệt để bài toán này, Thành phố Hồ Chí Minh đang khẩn trương tiến hành lấy ý kiến dự thảo Quy hoạch tổng thể Thành phố thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm, trong đó nhằm tái cấu trúc không gian đô thị một cách bài bản. Theo quy hoạch này, Thành phố sẽ tổ chức không gian theo 10 vùng quản trị phát triển chuyên biệt nhằm phân bổ hợp lý nguồn lực và giảm áp lực cho khu vực trung tâm.

Trong đó, Vùng 1 (bao gồm lõi đô thị hiện hữu gồm Sài Gòn, Chợ Lớn, Thủ Thiêm và hai bờ sông Sài Gòn) được định hướng trở thành trung tâm điều hành, tài chính, dịch vụ cao cấp và đặc biệt là trung tâm di sản, văn hóa công cộng. Việc phát triển kinh tế đêm gắn với công nghiệp văn hóa sẽ được triển khai dựa trên cấu trúc hạ tầng giao thông hiện đại theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng). Hệ thống metro, xe buýt nhanh, mạng lưới đường thủy và không gian đi bộ ven sông sẽ là “mạch máu” kết nối các tụ điểm văn hóa, nghệ thuật, biến khu vực dọc sông Sài Gòn trở thành một hành lang kinh tế đêm rực rỡ sắc màu văn hóa.

Theo các chuyên gia, việc phân vùng rõ ràng không chỉ giúp hình thành các tổ hợp giải trí đêm biệt lập, hạn chế tối đa ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân, mà còn tạo không gian đủ lớn để các doanh nghiệp an tâm đầu tư các tổ hợp công nghiệp văn hóa quy mô lớn, từ các trung tâm triển lãm, trường quay điện ảnh, đến các phố thời trang và quảng trường nghệ thuật 24/7.

Khơi thông thể chế

Để hiện thực hóa khát vọng đưa Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa của khu vực Đông Nam Á và định hình nền kinh tế đêm bền vững, các chuyên gia kinh tế cho rằng giải pháp cốt lõi và cấp bách nhất hiện nay nằm ở việc khơi thông thể chế và kiến tạo các công cụ tài chính đột phá.

Hiện nay, bên cạnh nguồn vốn đầu tư công, ngành Văn hóa và Thể thao Thành phố đã và đang nỗ lực đẩy mạnh các dự án hạ tầng lớn. Giai đoạn 2021 - 2025, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố thực hiện 67 dự án với tổng mức đầu tư khoảng 3.562 tỷ đồng, tập trung vào các công trình trọng điểm thiết thực như Rạp Xiếc và biểu diễn đa năng Phú Thọ, Nhà Văn hóa Thanh niên, Cung Thiếu nhi Thành phố...

Bước sang giai đoạn trung hạn 2026 - 2030, ngành tiếp tục đề xuất thực hiện 22 dự án hạ tầng lớn nhằm hoàn thiện mạng lưới thiết chế văn hóa, thể thao hiện đại, làm bệ đỡ cho các hoạt động sáng tạo hoạt động cả ngày lẫn đêm.

Tuy nhiên, nguồn lực từ ngân sách nhà nước chỉ đóng vai trò vốn mồi. Điểm mấu chốt là phải kích hoạt được nguồn vốn xã hội hóa khổng lồ từ các tập đoàn kinh tế và các quỹ đầu tư tư nhân. Tại các diễn đàn nghị sự của Thành phố, vấn đề xây dựng cơ chế đột phá cho công nghiệp văn hóa liên tục được đưa ra thảo luận.

Ông Trương Minh Huy Vũ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh kiêm Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại Thành phố đã “hiến kế” về việc cần có cái nhìn cởi mở và linh hoạt hơn đối với các công cụ tài chính dành cho ngành sáng tạo.

Theo ông Trương Minh Huy Vũ: “Chúng ta nên xem quỹ đầu tư văn hóa như là một dạng quỹ đầu tư mạo hiểm, như đầu tư cho một bộ phim, đôi khi thành bại lại do các yếu tố bên ngoài. Hiện, trong khung pháp lý cho trung tâm tài chính quốc tế đã có cơ chế cho quỹ này, rất thuận lợi trong việc triển khai”.

Theo đó, việc lồng ghép cơ chế của Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh để hình thành các quỹ đầu tư văn hóa mạo hiểm, kết hợp với các ưu đãi đặc thù về thuế, tiền thuê đất và thủ tục hành chính một cửa sẽ là đòn bẩy mạnh mẽ giải phóng sức sáng tạo của cộng đồng doanh nghiệp.

Song song với giải pháp tài chính, Thành phố cần khẩn trương ban hành một khung pháp lý riêng biệt cho kinh tế đêm. Khung pháp lý này phải quy định rõ ràng về phân vùng hoạt động, khung giờ được phép kinh doanh, các tiêu chuẩn về an ninh trật tự, vệ sinh an toàn thực phẩm, quản lý chất thải và tiếng ồn. Đồng thời, Thành phố cần thiết lập một cơ quan quản lý chuyên trách về kinh tế đêm nhằm điều phối đồng bộ giữa các ngành văn hóa, du lịch, giao thông, công thương và công an địa phương, tránh tình trạng “cắt khúc” trong quản lý như hiện nay.

Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với kinh tế đêm không đơn thuần là câu chuyện thắp sáng các tuyến phố khi mặt trời lặn hay kéo dài thời gian mở cửa của các dịch vụ thương mại. Đó là chiến lược toàn diện nhằm đánh thức tiềm năng sáng tạo vô hạn của một siêu đô thị, chuyển hóa các giá trị văn hóa tinh thần thành những động lực kinh tế vật chất trực tiếp.

Với quyết tâm chính trị cao, việc chủ động mở đường về thể chế, hoàn thiện quy hoạch không gian 10 vùng phát triển và áp dụng các mô hình tài chính đột phá sẽ giúp Thành phố Hồ Chí Minh tự tin bứt phá, khẳng định vị thế trung tâm kinh tế sáng tạo năng động, xứng đáng là “thỏi nam châm” thu hút dòng vốn, nhân tài và du khách trên bản đồ thế giới.

Theo TTXVN