Tôm hùm trước ngưỡng 1 tỷ USD: Cơ hội lớn đi cùng bài toán giảm phụ thuộc thị trường

Tăng trưởng nhanh nhưng phụ thuộc lớn vào một thị trường

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), trong 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu tôm hùm đạt khoảng 585 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ năm trước. Giá trị này tương đương hơn 10% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản và gần một phần tư tổng kim ngạch xuất khẩu tôm của cả nước.

Nếu nhìn lại giai đoạn hơn 10 năm qua, tôm hùm là mặt hàng có tốc độ tăng trưởng nổi bật nhất trong nhóm sản phẩm tôm. Năm 2015, tôm hùm chỉ đóng góp khoảng 7% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm. Đến năm 2025, tỷ trọng đã tăng lên gần 18% với kim ngạch khoảng 858 triệu USD, vượt tôm sú để trở thành mặt hàng xuất khẩu lớn thứ hai, chỉ sau tôm thẻ chân trắng.

Đà tăng tiếp tục được duy trì trong năm nay khi chỉ sau nửa đầu năm, kim ngạch xuất khẩu đã đạt khoảng 72% kết quả của cả năm trước. Nếu duy trì tốc độ hiện tại, mục tiêu cán mốc 1 tỷ USD trong năm 2026 được đánh giá là hoàn toàn khả thi.

Tuy nhiên, phía sau sự tăng trưởng này là mức độ phụ thuộc rất lớn vào thị trường Trung Quốc. Theo VASEP, năm 2025, khoảng 98% kim ngạch xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam được tiêu thụ tại thị trường này. 6 tháng đầu năm nay, tỷ lệ còn tăng lên khoảng 98,5%.

Năm 2025, Việt Nam cung cấp khoảng 24.100 tấn trong tổng số gần 69.800 tấn tôm hùm mà Trung Quốc nhập khẩu, chiếm khoảng 34,5% và trở thành nguồn cung lớn nhất.

Theo VASEP, lợi thế cạnh tranh của tôm hùm Việt Nam đến từ khoảng cách địa lý gần, thời gian vận chuyển ngắn, chi phí logistics thấp và khả năng cung ứng sản phẩm tươi sống phù hợp với nhu cầu của phân khúc nhà hàng tại Trung Quốc. Bên cạnh đó, những biến động trong thương mại quốc tế cũng tạo điều kiện để tôm hùm Việt Nam mở rộng thị phần trước các đối thủ như Canada, Hoa Kỳ và Australia.

Muốn chạm mốc tỷ USD phải nâng cấp chuỗi giá trị

Dù triển vọng tăng trưởng rất lớn, VASEP cho rằng ngành tôm hùm vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn cần được giải quyết nếu muốn phát triển bền vững.

Hiện nay, gần như toàn bộ kim ngạch xuất khẩu đến từ tôm hùm xanh. Trong năm 2025, mặt hàng này đạt khoảng 843 triệu USD, chiếm hơn 98% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm hùm. Trong khi đó, tôm hùm bông – dòng sản phẩm có giá trị kinh tế cao hơn chỉ mang về khoảng 4,6 triệu USD do gặp nhiều rào cản kỹ thuật khi xuất khẩu.

Đáng chú ý, trong 6 tháng đầu năm, số liệu hải quan không ghi nhận lô hàng tôm hùm bông nào xuất sang Trung Quốc, trong khi tôm hùm xanh vẫn duy trì kim ngạch khoảng 574 triệu USD.

Theo VASEP, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ các quy định liên quan đến nguồn gốc giống F2 và những yêu cầu về bảo tồn động vật hoang dã mà phía Trung Quốc áp dụng đối với tôm hùm bông. Đây được xem là nút thắt lớn nhất cần được tháo gỡ nếu muốn mở rộng phân khúc sản phẩm có giá trị cao.

Từ thực tế đó, Hiệp hội đề xuất xây dựng chiến lược phát triển riêng cho ngành hàng tôm hùm thay vì coi đây chỉ là một sản phẩm nằm trong nhóm xuất khẩu tôm.

Trong đó, ưu tiên đầu tiên là quy hoạch vùng nuôi, hoàn thiện hệ thống logistics phục vụ xuất khẩu hàng sống, nâng cấp cơ sở đóng gói, tăng cường truy xuất nguồn gốc và chuẩn hóa chất lượng sản phẩm.

Song song với đó, cần đẩy mạnh trao đổi kỹ thuật với cơ quan chức năng Trung Quốc nhằm tháo gỡ các quy định liên quan đến tôm hùm bông, làm rõ yêu cầu về nguồn gốc giống và xây dựng cơ chế phù hợp đối với sản phẩm được nuôi thương phẩm tại các vùng nuôi đã được cấp mã số.

Ở cấp độ sản xuất, người nuôi và doanh nghiệp cũng cần đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về mã số vùng nuôi, cơ sở đóng gói, nhật ký sản xuất, kiểm soát con giống, thức ăn, thuốc thú y thủy sản, dư lượng và an toàn thực phẩm để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường nhập khẩu.

Ngoài ra, việc xây dựng hệ thống thông tin thị trường chuyên biệt cho ngành tôm hùm, bao gồm cảnh báo sớm về thay đổi chính sách nhập khẩu, diễn biến giá, tình hình cửa khẩu và cạnh tranh từ các nước xuất khẩu khác cũng được xem là yếu tố quan trọng nhằm giảm rủi ro cho doanh nghiệp.

Theo VASEP, lợi thế về vị trí địa lý và năng lực cung ứng đã giúp tôm hùm Việt Nam tạo dựng chỗ đứng tại thị trường quốc tế. Tuy nhiên, để tiến tới mục tiêu trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD một cách bền vững, trọng tâm không chỉ là gia tăng sản lượng mà còn phải xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và từng bước đa dạng hóa thị trường, giảm sự phụ thuộc vào một điểm đến duy nhất.

Nam Sơn (t/h)