Truy xuất nguồn gốc: “Chìa khóa” bảo vệ thương hiệu và người tiêu dùng

Từ yêu cầu quản trị đến “luật chơi” mới

Những năm gần đây, cùng với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, yêu cầu minh bạch thông tin hàng hóa ngày càng trở nên cấp thiết. Người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm mà còn muốn biết sản phẩm được sản xuất ở đâu, nguyên liệu từ nguồn nào và đã trải qua những công đoạn gì trước khi đến tay mình.

Ở chiều ngược lại, nhiều thị trường xuất khẩu lớn cũng liên tục nâng cao các tiêu chuẩn kiểm soát đối với hàng hóa nhập khẩu. Trong bối cảnh đó, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đang từng bước trở thành yêu cầu bắt buộc đối với DN.

Hiện nay, Bộ Công Thương đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư quy định về truy xuất nguồn gốc đối với một số nhóm hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Dự thảo được xây dựng nhằm triển khai Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 78/2025/QH15 (sửa đổi, bổ sung Luật số 05/2007/QH12) và được cụ thể hóa tại Nghị định số 37/2026/NĐ-CP ngày 23/1/2026 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật.

Theo dự thảo, các mặt hàng thuộc danh mục có mức độ rủi ro cao sẽ phải thực hiện truy xuất nguồn gốc; đối với các sản phẩm khác, DN được khuyến khích chủ động áp dụng.

Tại tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng”, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, truy xuất nguồn gốc là khả năng theo dõi và nhận diện sản phẩm xuyên suốt quá trình từ nguyên liệu đầu vào, sản xuất, vận chuyển cho đến khi phân phối ra thị trường. Xuất phát điểm của truy xuất nguồn gốc chính là nhu cầu tự quản trị của DN. Do đó, DN muốn quản lý sản phẩm tốt hơn, muốn thị trường minh bạch hơn thì phải triển khai truy xuất nguồn gốc.

“Hiện nay, nhiều DN đã ứng dụng mã QR để quản lý sản phẩm, dù có những mặt hàng đặc thù không thể dán tem hay mã nhận diện trực tiếp. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc thay vì chỉ dừng ở mức khuyến khích”, ông Linh nhấn mạnh.

Theo thông tin được chia sẻ tại tọa đàm, từ năm 2027, Liên minh châu Âu (EU) sẽ yêu cầu các sản phẩm dệt may, giày dép xuất khẩu vào thị trường này phải có “hộ chiếu sản phẩm”, cung cấp đầy đủ dữ liệu liên quan đến nguồn gốc và quá trình sản xuất. Điều đó cho thấy, minh bạch dữ liệu sản phẩm đang dần trở thành một tiêu chuẩn thương mại mới. DN muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu buộc phải thích ứng với yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc.

Ở góc độ công nghệ, ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee cho rằng, nhiều DN hiện nay vẫn hiểu truy xuất nguồn gốc đơn thuần là dán mã QR lên sản phẩm. Nhưng thực tế, phía sau mã QR phải là một hệ thống dữ liệu được xây dựng xuyên suốt trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

“Muốn truy xuất nguồn gốc hiệu quả, trước hết sản phẩm phải được định danh rõ ràng. Sau đó là quá trình kết nối dữ liệu từ các khâu sản xuất, vận chuyển, phân phối cho đến điểm bán. Khi các dữ liệu này được liên thông, DN mới có thể kiểm soát sản phẩm trên toàn hệ thống và khai thác hiệu quả giá trị của dữ liệu”, ông Quân nhấn mạnh.

Khi dữ liệu trở thành “lá chắn” chống hàng giả

Nếu như yêu cầu hội nhập là động lực thúc đẩy DN triển khai truy xuất nguồn gốc thì cuộc chiến chống hàng giả, hàng nhái lại là lý do khiến vấn đề này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Theo ông Trần Hữu Linh, hiện nay đấu tranh chống hàng giả và hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ luôn là vấn đề “nóng” của thị trường. Thực tế cho thấy, việc phát hiện hàng giả không hề đơn giản. Cơ quan quản lý không thể chỉ dựa vào cảm quan để kết luận một sản phẩm là hàng giả mà phải có căn cứ xác thực rõ ràng. Do đó, các công cụ hỗ trợ xác thực nguồn gốc trở nên đặc biệt cần thiết.

Trước đây, tem chống giả từng được xem là giải pháp phổ biến. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ, các loại tem này cũng có thể bị làm giả hoặc sao chép tinh vi. Do đó, sự xuất hiện của tem điện tử, mã QR và các nền tảng dữ liệu số đã tạo ra bước tiến mới trong công tác xác thực sản phẩm. Minh chứng đó là việc hiện nay, chỉ bằng một thiết bị di động thông minh, lực lượng chức năng hoặc người tiêu dùng có thể kiểm tra thông tin sản phẩm, từ đó bước đầu nhận diện những dấu hiệu bất thường.

Theo các chuyên gia, giá trị cốt lõi của truy xuất nguồn gốc không nằm ở chiếc tem hay mã QR được dán trên sản phẩm, mà nằm ở khả năng xác thực dữ liệu phía sau. Khi toàn bộ thông tin về nguồn gốc sản phẩm được lưu trữ trên hệ thống dữ liệu số, việc làm giả sẽ khó khăn hơn nhiều so với việc chỉ sao chép bao bì hoặc nhãn mác.

Đại diện DN sở hữu gần 14 triệu vỏ bình gas lưu thông trên thị trường, ông Trịnh Quốc Dân, Trưởng phòng Kỹ thuật - An toàn Công ty Cổ phần Kinh doanh Khí miền Nam (Gas South) thông tin, DN đã triển khai giải pháp truy xuất nguồn gốc từ năm 2020. Việc số hóa toàn bộ vòng đời vỏ bình từ sản xuất, chiết nạp đến phân phối giúp DN kiểm soát hiệu quả tài sản, đồng thời hạn chế tình trạng chiếm dụng vỏ bình, làm giả thương hiệu và gian lận thương mại.

Tương tự, ông Nguyễn Quốc An, Phó Tổng Giám đốc Công ty Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao cho biết, truy xuất nguồn gốc giúp DN quản lý hệ thống phân phối theo từng vùng miền, đồng thời kết hợp triển khai các chương trình chăm sóc khách hàng và cung cấp thông tin trực tiếp tới người sử dụng.

Đáng chú ý, tỷ lệ người dân chủ động quét mã truy xuất trên sản phẩm đã tăng từ khoảng 70 - 80% trong giai đoạn đầu lên gần 90% ở các giai đoạn sau. Điều này cho thấy, nhận thức của người tiêu dùng đối với việc kiểm tra nguồn gốc hàng hóa đang ngày càng được nâng cao.

Có thể thấy, nếu trước đây truy xuất nguồn gốc chủ yếu phục vụ hoạt động quản trị của DN thì nay đã trở thành công cụ kết nối giữa DN, cơ quan quản lý và người tiêu dùng trong quá trình xây dựng thị trường minh bạch.

Gỡ nút thắt để DN tham gia cuộc chơi minh bạch

Dù lợi ích ngày càng rõ ràng, việc triển khai truy xuất nguồn gốc trên thực tế vẫn đối mặt với không ít khó khăn, đặc biệt đối với cộng đồng DN nhỏ và vừa.

Theo ông Phạm Văn Quân, trở ngại lớn nhất hiện nay là chi phí đầu tư và năng lực công nghệ. Trong khi các DN lớn chủ yếu gặp khó khăn trong việc thay đổi phương thức quản trị truyền thống thì các DN nhỏ và vừa lại chịu áp lực đáng kể về nguồn lực tài chính và nhân sự.

Do áp lực chi phí, nhiều DN nhỏ lựa chọn các giải pháp chống giả mang tính hình thức hoặc sử dụng những hệ thống thiếu nền tảng công nghệ thực sự. Điều này khiến dữ liệu không được quản lý bền vững, thậm chí mất khả năng truy xuất khi hệ thống không còn được duy trì.

Bên cạnh đó, một rào cản khác cũng được các chuyên gia nhắc đến là tâm lý e ngại minh bạch. Khi triển khai truy xuất nguồn gốc, toàn bộ thông tin về nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất và hệ thống phân phối đều phải được chuẩn hóa và sẵn sàng cho việc kiểm chứng. Điều đó đồng nghĩa DN phải chấp nhận áp lực giám sát từ cơ quan quản lý, đối tác và người tiêu dùng.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây cũng chính là điều kiện để DN phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh hiện đại. Bởi khi thị trường ngày càng đề cao tính minh bạch, DN càng chủ động công khai dữ liệu thì càng có nhiều cơ hội tạo dựng niềm tin với khách hàng và đối tác.

Để tháo gỡ các rào cản hiện nay, nhiều DN đã bắt đầu nghiên cứu và thử nghiệm những giải pháp công nghệ mới như RFID, Blockchain hay các nền tảng dữ liệu thời gian thực nhằm nâng cao hiệu quả quản trị chuỗi cung ứng.

Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền cho biết, DN đang triển khai thử nghiệm công nghệ RFID kết hợp Blockchain nhằm nâng cao hiệu quả quản lý sản phẩm trên thị trường. Theo ông Tâm, việc kết hợp RFID với định vị điện thoại thông minh sẽ giúp dữ liệu sản phẩm được cập nhật tự động về hệ thống khi người dân hoặc đại lý kiểm tra thông tin. Qua đó, DN có thể xác định nhanh sản phẩm đang lưu thông ở khu vực nào, có dấu hiệu phân phối sai vùng hay có nguy cơ bị làm giả hay không.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Trần Hữu Linh cho biết, hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ Công Thương tại địa chỉ verigoods.vn đã chính thức đi vào vận hành nhằm hỗ trợ DN minh bạch thông tin sản phẩm và bảo vệ người tiêu dùng.

Đối với các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ còn hạn chế về nguồn lực, việc sử dụng các nền tảng dùng chung của cơ quan nhà nước được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể chi phí triển khai, đồng thời tạo điều kiện để DN tiếp cận các giải pháp truy xuất nguồn gốc thuận lợi hơn.

Theo định hướng quản lý trong thời gian tới, mọi hàng hóa lưu thông trên thị trường đều cần được định danh. Trong xu thế chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế, truy xuất nguồn gốc không còn đơn thuần là một yêu cầu kỹ thuật hay thủ tục hành chính.

Trong bối cảnh hàng hóa Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, đầu tư cho truy xuất nguồn gốc không chỉ là đáp ứng yêu cầu của thị trường mà còn là bước đi cần thiết để xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, phát triển bền vững và nâng cao vị thế thương hiệu Việt trong thời đại số.

Hải Minh