Truy xuất nguồn gốc: Yêu cầu tất yếu trong nền kinh tế số

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến xuất xứ, chất lượng và độ tin cậy của sản phẩm, truy xuất nguồn gốc đang trở thành một phần không thể thiếu của hoạt động thương mại hiện đại. Từ những mã QR quen thuộc đến các hệ thống tích hợp dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và blockchain, công cụ này đang từng bước thay đổi cách người Việt lựa chọn và đánh giá hàng hóa.

Chỉ vài năm trước, phần lớn quyết định mua sắm còn dựa nhiều vào giá cả, mẫu mã và thương hiệu quen thuộc. Tuy nhiên, khi tình trạng hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại ngày càng phức tạp, yếu tố “niềm tin” đã vươn lên giữ vai trò then chốt. Người tiêu dùng không còn chấp nhận sự mơ hồ về nguồn gốc sản phẩm, đặc biệt với thực phẩm, nông sản và hàng tiêu dùng thiết yếu.

Tại các siêu thị, cửa hàng tiện lợi hay chợ truyền thống, việc quét mã để kiểm tra thông tin hàng hóa đang dần trở thành thói quen. Chỉ với một thiết bị di động, người mua có thể tiếp cận dữ liệu về nơi sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm, quy trình đóng gói – vận chuyển và toàn bộ hành trình lưu thông của sản phẩm. Sự minh bạch này góp phần củng cố niềm tin, thậm chí khiến người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao hơn cho những sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

Sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng đang tạo áp lực ngược trở lại đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Trong thương mại hiện đại, truy xuất nguồn gốc không còn đơn thuần là công cụ tiếp thị, mà đã trở thành yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm chất lượng hàng hóa, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và phòng chống gian lận thương mại.

Tại Việt Nam, hoạt động này được thúc đẩy mạnh mẽ sau khi Chính phủ phê duyệt đề án triển khai và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc trên phạm vi toàn quốc. Sau hơn 5 năm thực hiện, toàn bộ các địa phương đã xây dựng kế hoạch triển khai phù hợp với điều kiện thực tế, tập trung vào nhóm sản phẩm chủ lực và sản phẩm đặc trưng. Hàng chục nghìn doanh nghiệp đã tham gia hệ thống, tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành mạng lưới truy xuất thống nhất.

Không chỉ phục vụ quản lý nhà nước, truy xuất nguồn gốc còn giúp cơ quan chức năng nhanh chóng khoanh vùng, xử lý sự cố về an toàn thực phẩm, đồng thời nâng cao hiệu quả đấu tranh chống buôn lậu và gian lận thương mại. Về phía doanh nghiệp, nhận thức cũng đang thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây truy xuất nguồn gốc từng bị xem là chi phí phát sinh, thì nay ngày càng nhiều đơn vị coi đây là khoản đầu tư dài hạn cho thương hiệu và uy tín.

Thực tế cho thấy, việc ứng dụng các công nghệ mới như RFID, trí tuệ nhân tạo và blockchain đang hỗ trợ doanh nghiệp số hóa vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng từ gốc và nâng cao giá trị sản phẩm. Nhờ đó, hàng hóa Việt Nam từng bước chuyển từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, dữ liệu và độ tin cậy.

Sự phát triển của truy xuất nguồn gốc gắn chặt với tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Các chủ trương lớn gần đây đều xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực then chốt để nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế, trong đó truy xuất nguồn gốc thông minh được xem là một cấu phần quan trọng.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, lĩnh vực này vẫn đối mặt nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là sự thiếu thống nhất về tiêu chuẩn và “ngôn ngữ dữ liệu”. Hiện tồn tại song song nhiều hệ thống truy xuất khác nhau, từ các giải pháp tuân thủ chuẩn quốc tế đến những mã tự sinh, dữ liệu lưu trữ phân tán. Điều này gây khó khăn cho việc tích hợp, xác thực và liên thông ở quy mô quốc gia.

Trong nông nghiệp, sản xuất nhỏ lẻ, manh mún cùng chi phí duy trì hệ thống vẫn là rào cản đối với nhiều hợp tác xã và hộ sản xuất. Dữ liệu truy xuất chủ yếu do doanh nghiệp tự nhập, trong khi vai trò xác thực của cơ quan quản lý còn hạn chế. Ngoài ra, mỗi thị trường xuất khẩu lại có yêu cầu kỹ thuật khác nhau, đặt ra bài toán đồng bộ và tái sử dụng dữ liệu.

Theo định hướng quản lý, truy xuất nguồn gốc cần được nâng lên thành một hệ thống quản lý quốc gia, vừa phục vụ thị trường trong nước, vừa đáp ứng yêu cầu hội nhập. Thời gian tới, việc hoàn thiện khung pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu và thúc đẩy hợp tác công – tư được kỳ vọng sẽ tạo hành lang đồng bộ cho quá trình này.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, truy xuất nguồn gốc đang vượt ra khỏi vai trò một công cụ kỹ thuật để trở thành nền tảng của quản lý hiện đại và thương mại minh bạch. Khi mỗi sản phẩm được gắn một “căn cước số”, niềm tin thị trường được củng cố, năng lực quản trị của doanh nghiệp được nâng cao và hiệu quả quản lý nhà nước được tăng cường, qua đó đóng góp vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế số.

VT