Xuất khẩu thủy sản: Từ phục hồi đến nâng cao giá trị

Để hiểu rõ hơn về lộ trình đưa thủy sản Việt Nam cán mốc xuất khẩu 12 tỷ USD, Báo Chính phủ đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP).

Thưa ông, con số 3,656 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu trong 4 tháng đầu năm 2026 (tăng 13,8%) là một kết quả rất ấn tượng. Ông đánh giá thế nào về những "điểm sáng" lớn nhất của ngành trong giai đoạn này?

Ông Nguyễn Hoài Nam: Đúng là chúng ta đã có một khởi đầu khá thuận lợi. Điểm sáng lớn nhất không chỉ nằm ở con số tổng quát mà ở sự chuyển dịch linh hoạt về thị trường. Trong khi Mỹ và EU phục hồi chậm, Trung Quốc trở thành "đầu kéo" thực sự, đóng góp hơn 70% phần tăng thêm của toàn ngành. Riêng thị trường này đã đạt đúng 1 tỷ USD trong 4 tháng, tăng tới 45,2%.

Một điểm nổi bật là năng lực công nghệ chế biến thủy sản của Việt Nam. Có thể nói, Việt Nam đang đứng hàng đầu thế giới về trình độ chế biến các mặt hàng thủy sản giá trị gia tăng. Đây hiện tại là một ưu thế của chúng ta trước một số quốc gia xuất khẩu thủy sản cạnh tranh như Ecuador hay Ấn Độ. Mặt hàng tôm chẳng hạn, các sản phẩm tôm chế biến giá trị gia tăng của chúng ta đã chiếm trên 70%. Những sản phẩm ăn liền, tiện lợi như Nobashi, Tempura hay PTO đã giúp chúng ta giữ chân được khách hàng tại các phân khúc cao cấp dù áp lực cạnh tranh rất lớn.

Dù kim ngạch tăng, nhưng ông từng chia sẻ rằng doanh nghiệp đang phải đối mặt với những thách thức lớn. Đâu là những điểm nghẽn lớn nhất đang kìm hãm đà bứt phá, thưa ông?

Ông Nguyễn Hoài Nam: Hồi đầu tháng 5/2026, VASEP gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường một bản báo cáo tổng hợp 15 thách thức đối với ngành thủy sản Việt Nam, bao gồm cả các thách thức từ bên ngoài và thách thức từ nội tại.

Một số điểm nghẽn chúng tôi nhấn mạnh có thể kể đến như các bất cập thực thi cấp các giấy tờ phục vụ cho xuất khẩu các lô hàng hải sản sang Mỹ và EU, các điều tra phòng vệ thương mại (chống bán phá giá, chống trợ cấp) và các đánh giá tương đương từ Hoa Kỳ, hay các bất cập về thuế. Một vấn đề các doanh nghiệp thủy sản phản ánh khá nóng hiện nay là quy định nộp thuế GTGT đối với hàng xuất khẩu kéo về để sửa chữa và xuất khẩu lại. Trước đây, hàng kéo về sửa rồi xuất đi thì không phải nộp thuế GTGT này, nhưng quy định mới tại Luật thuế GTGT có hiệu lực từ 01/7/2025 yêu cầu doanh nghiệp phải nộp thuế ngay khi hàng cập cảng. Đây là một cách "giam vốn" doanh nghiệp trong khi việc hoàn thuế GTGT vẫn còn nhiều khó khăn.

Thứ hai là hạn ngạch (quota) tôm đã lỗi thời trong Hiệp định VKFTA với Hàn Quốc. Mặt hàng tôm Việt Nam có quota 15.000 tấn/năm từ khi Hiệp định VKFTA có hiệu lực năm 2015. Trong khi đó, năng lực xuất khẩu hiện tại của chúng ta đã gấp 4-5 lần con số đó; với sản lượng trong quota 15.000 tấn, các DN cho biết là nhà nhập khẩu tại Hàn Quốc phải đấu thầu với mức phí thầu không nhỏ, từ 16-18% giá trị lô hàng (gần bằng mức thuế cơ bản). Hiệp hội VASEP đã có báo cáo đến Chính phủ, Bộ Công Thương và Bộ NNMT về vấn đề này.

Chưa kể đến là những rào cản thuế và phi thuế quốc tế ngày càng siết chặt, ví dụ như các điều tra về chống trợ cấp, chống bán phá giá, các cáo buộc sử dụng lao động cưỡng bức. Ngành tôm đang phải chịu tới 4 đạo luật, hải sản khai thác chịu 3 đạo luật cùng lúc. Quy định MMPA (Đạo luật Bảo vệ Động vật biển có vú) và giấy chứng nhận COA của Mỹ hay thẻ vàng IUU của EU đang khiến cộng đồng doanh nghiệp thủy sản Việt Nam và ngành hàng tiêu tốn nhiều về nhân lực, thời gian và cơ hội.

Ông thường nhấn mạnh về vai trò của nguyên liệu trong xuất khẩu thủy sản. Vậy bài toán nguyên liệu cho các nhà máy hiện nay nên được giải quyết như thế nào?

Ông Nguyễn Hoài Nam: Là một ngành hàng đã phát triển ở quy mô hàng hóa, gắn chặt với sản xuất của ngư dân, nông dân, nguyên liệu từ nuôi trồng và khai thác trong nước là rất quan trọng. Nhưng với công nghệ chế biến hàng đầu thế giới và chúng ta đã là nguồn cung thủy sản thuộc Top 3 thế giới, chúng ta cần thay đổi tư duy về nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Đó là nguồn bổ sung quan trọng trong chuỗi cung ứng để luôn duy trì khả năng cung cấp liên tục. Người làm nghề chế biến xuất khẩu thủy sản phân định rất rõ, nhập khẩu thủy sản của chúng ta đa phần (hơn 80%) là "nhập khẩu để sản xuất xuất khẩu" - khác hoàn toàn với nhập gia công xuất khẩu hay nhập kinh doanh.

Có thể hiểu nôm na ví dụ trong nhập khẩu cá ngừ để sản xuất xuất khẩu nghĩa là chúng ta mua "đứt" cả lô nguyên liệu của con tàu, từ vài trăm đến hàng nghìn tấn cá ngừ trên thị trường quốc tế bằng tiền của doanh nghiệp, nhập về kho trữ của mình và chế biến các mặt hàng khác nhau theo các đơn hàng của các người mua khác nhau. Đây là hình thức làm chủ hàng hóa, chủ công nghệ chế biến và tạo ra việc làm, tạo ra giá trị gia tăng cao nhất. Với một số nhóm mặt hàng mà nguyên liệu biến động theo mùa vụ, nếu không nhập khẩu nguyên liệu linh hoạt trong những lúc trái vụ, không ít nhà máy sẽ thiếu nguyên liệu sản xuất, công nhân mất việc và chúng ta sẽ mất chuỗi cung ứng, mất khách hàng vào tay đối thủ. Chúng tôi kiến nghị Chính phủ, Bộ NNMT coi nguyên liệu thủy hải sản nhập khẩu là nguồn bổ sung quan trọng để duy trì vị thế "công xưởng" thủy sản của thế giới.

Với mục tiêu xuất khẩu trên 12 tỷ USD trong năm 2026, VASEP có những kiến nghị đột phá nào để hỗ trợ doanh nghiệp, thưa ông?

Ông Nguyễn Hoài Nam: Chúng tôi kiến nghị ba nhóm vấn đề trọng tâm.

Thứ nhất là cải cách thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh, cần chuyển mạnh từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", quản lý dựa trên rủi ro và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp. Không thể để thủ tục hành chính làm mất đi cơ hội kinh doanh chỉ tính bằng ngày của doanh nghiệp. Tại văn bản báo cáo Bộ NNMT đầu tháng 5/2026, chúng tôi có khoảng 10 nội dung kiến nghị cụ thể, mong rằng sẽ sớm được giải quyết nhằm nâng cao hơn nữa năng lực cạnh tranh ngành hàng, năng lực cạnh tranh quốc gia.

Thứ hai là tập trung vào vấn đề nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu, bảo vệ nguồn cung bằng các giải pháp cụ thể - từ gia tăng diện tích nuôi thủy sản tại các địa phương, đầu tư hạ tầng vùng nuôi, giống và thức ăn để giảm giá thành nuôi trồng thủy sản đến việc rà soát sửa đổi phân vùng khai thác biển (bờ, lộng, khơi) phù hợp, đầu tư và có nhiều thêm các cảng cá đạt chuẩn để ngư dân dễ dàng cập bến, hỗ trợ và "chắt chiu" để xuất khẩu được các dòng nguyên liệu khai thác từ nghề cá quy mô nhỏ liên quan đến sinh kế, việc làm của hàng nghìn ngư dân và doanh nghiệp.

Hướng đi gia tăng phát triển khoa học công nghệ và sản xuất hàng giá trị gia tăng là "hướng đi không thể đảo ngược". Chúng ta không thể mãi cạnh tranh bằng sản lượng hay giá rẻ. Mỗi tấn thủy sản xuất đi phải mang lại giá trị cao hơn thông qua chế biến sâu, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và bền vững.

Thứ ba là các kiến nghị, đề xuất với Chính phủ và các Bộ: NNMT, Ngoại giao, Công Thương tiếp tục đẩy mạnh công tác thị trường và đấu tranh quốc tế, để không chỉ vượt qua các "rào cản" khẳng định cam kết, mà còn loại trừ những cáo buộc hoặc áp đặt một chiều, không có cơ sở khoa học hay thực tiễn cho cả các vấn đề thuế quan hay phi thuế quan.

Ông có tin rằng thủy sản Việt Nam đã đi qua giai đoạn khó khăn nhất chưa?

Ông Nguyễn Hoài Nam: Tôi cho rằng chúng ta đã vượt qua "cú sốc" thị trường, nhưng đây mới là lúc bước vào giai đoạn cạnh tranh thực sự. Nó không còn là cuộc đua về giá, mà là cuộc đua về sự minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc và năng lực tuân thủ. Thông điệp của chúng tôi là: Doanh nghiệp thủy sản đang gặp nhiều khó khăn, đang nỗ lực lớn để vượt qua các thách thức, và chúng ta cần sự đồng hành "thực chất" và nhiều hơn nữa từ phía các cơ quan quản lý để khơi thông những dòng chảy đang bị nghẽn bởi một số các quy định, thủ tục.

Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!

Theo Chinhphu.vn