Doanh nghiệp Việt muốn ra biển lớn phải thoát “bẫy gia công”

Bức tranh doanh nghiệp Việt Nam trong những tháng đầu năm 2026 cho thấy nhiều tín hiệu tích cực, với số lượng doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động tăng mạnh. Tuy nhiên, song hành với xu hướng phục hồi là thực tế đáng lo ngại khi số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường cũng gia tăng đáng kể, phản ánh những khó khăn nội tại chưa được giải quyết triệt để.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là việc phần lớn doanh nghiệp nội địa vẫn chủ yếu tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng thấp như gia công, sản xuất bán thành phẩm theo mô hình B2B, trong khi chưa xây dựng được thương hiệu riêng trên thị trường quốc tế. Điều này khiến doanh nghiệp Việt dù đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nhưng lại không nắm giữ phần lợi nhuận cao nhất của chuỗi giá trị.

Trong cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, các khâu tạo ra giá trị lớn nhất thường nằm ở giai đoạn cuối như xây dựng thương hiệu, phân phối và bán lẻ trực tiếp tới người tiêu dùng. Đây là khu vực có thể chiếm tới 70–80% tổng giá trị sản phẩm. Việc chưa tham gia sâu vào các khâu này khiến doanh nghiệp Việt bị mắc kẹt trong “vùng trũng” về giá trị, làm suy giảm năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

Bối cảnh quốc tế hiện nay càng khiến thách thức trở nên rõ nét hơn. Các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc liên tục nâng cao tiêu chuẩn về chất lượng, môi trường và trách nhiệm xã hội. Những cơ chế mới liên quan đến phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc hay kinh tế tuần hoàn đang buộc doanh nghiệp phải thay đổi toàn diện nếu muốn duy trì khả năng tiếp cận thị trường.

Ở góc độ thực tiễn, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn tồn tại những hạn chế phổ biến như quy mô nhỏ, phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, thiếu năng lực quản trị rủi ro và chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc tế. Không ít doanh nghiệp có sản phẩm tốt, giá cạnh tranh nhưng lại thiếu chứng nhận cần thiết, chưa xây dựng được chiến lược thương hiệu gắn với phát triển bền vững và chưa chủ động minh bạch thông tin về môi trường, xã hội và quản trị.

Trong khi đó, các nghiên cứu chỉ ra rằng giá trị thương hiệu có tác động đáng kể tới hiệu quả kinh doanh. Thương hiệu mạnh không chỉ ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định mua hàng mà còn giúp tối ưu chi phí tài chính, nâng cao lợi nhuận và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây chính là nền tảng để doanh nghiệp gia tăng vị thế trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc xây dựng thương hiệu cần được triển khai đồng bộ từ cấp quốc gia đến doanh nghiệp. Một số quốc gia trong khu vực đã thành công khi kết hợp quảng bá văn hóa với phát triển sản phẩm, từ đó tạo ra các tập đoàn có tầm ảnh hưởng toàn cầu. Cách tiếp cận này giúp mở rộng thị trường không chỉ cho dịch vụ mà còn cho các sản phẩm tiêu dùng.

Đối với Việt Nam, yếu tố nền tảng trước hết là duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng uy tín. Đây là điều kiện cần để tạo niềm tin cho hàng hóa “Made in Vietnam” trên thị trường quốc tế. Bên cạnh đó, vai trò của các hiệp hội ngành hàng cũng rất quan trọng trong việc bảo chứng chất lượng và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao tiêu chuẩn.

Ở cấp độ doanh nghiệp, chiến lược phát triển cần chuyển từ gia công sang tạo giá trị gia tăng thông qua thiết kế, nghiên cứu phát triển và đổi mới sản phẩm. Việc đầu tư vào công nghệ, tự động hóa và đội ngũ R&D trong nước sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh cốt lõi. Đồng thời, doanh nghiệp cần từng bước đạt các chứng nhận quốc tế, minh bạch hóa thông tin và duy trì các tiêu chuẩn như một phần trong “DNA thương hiệu”.

Ngoài ra, việc xây dựng hệ thống nhận diện và câu chuyện thương hiệu cũng cần được chú trọng, gắn với bản sắc văn hóa và định hướng phát triển bền vững. Doanh nghiệp cần chủ động bảo hộ nhãn hiệu tại các thị trường trọng điểm, đồng thời linh hoạt thích ứng với yêu cầu riêng của từng quốc gia.

Cơ hội để doanh nghiệp Việt vươn ra thị trường toàn cầu vẫn rất lớn, nhưng chỉ dành cho những đơn vị sẵn sàng thay đổi tư duy phát triển. Thay vì chỉ tham gia vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp cần hướng tới mục tiêu làm chủ chuỗi giá trị, đặc biệt ở các khâu tạo ra giá trị cao nhất. Đây không chỉ là lựa chọn chiến lược mà đã trở thành yêu cầu sống còn trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

PV