Sầu riêng rớt giá: 'Phép thử' khắc nghiệt với ngành hàng tỷ đô

Những ngày tháng 5, đi dọc nhiều tuyến đường tại Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long…, không khó để bắt gặp cảnh sầu riêng được bày bán với số lượng lớn dọc hai bên đường. Lý do là nhiều nhà vườn phải tự mang trái cây ra đường bán lẻ khi thương lái hạn chế thu mua, giá giảm so với trước. Với nhiều nông dân, loại trái cây từng được ví như “vàng xanh” nay trở thành “nỗi sầu chung” khi giá xuống thấp trong lúc chi phí sản xuất vẫn neo ở mức cao.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, câu chuyện hiện nay không chỉ là bài toán giá cả. Nhiều ý kiến cho rằng, sự lao dốc của thị trường sầu riêng thời gian qua thực chất là hệ quả của những vấn đề cấu trúc đã âm ỉ từ lâu: Phát triển nóng theo tín hiệu lợi nhuận, phụ thuộc lớn vào một thị trường xuất khẩu, năng lực quản trị chất lượng yếu và chuỗi liên kết thiếu ổn định.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, TS. Trần Hữu Hiệp, chuyên gia kinh tế vùng ĐBSCL cho rằng, đây là thời điểm ngành sầu riêng Việt Nam buộc phải nhìn lại cách phát triển của mình nếu muốn giữ được vị thế của một ngành hàng tỷ đô trong bối cảnh cạnh tranh và tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng khắt khe. Ông nhận định, cú giảm giá vừa qua chỉ là “phần nổi của tảng băng”. 

“Nếu nhìn sâu hơn, đây không đơn thuần là cú sốc thị trường mang tính thời điểm mà là "phép thử" đối với năng lực quản trị của toàn bộ chuỗi giá trị sầu riêng Việt Nam”, TS. Trần Hữu Hiệp phân tích.

Phát triển nóng: Diện tích tăng nhanh hơn năng lực quản trị

Trong vài năm trở lại đây, đặc biệt sau khi xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc được mở rộng, sầu riêng nhanh chóng trở thành cây trồng mang lại lợi nhuận hấp dẫn tại nhiều địa phương ĐBSCL.

Không ít nơi, nông dân chặt bỏ các loại cây ăn trái khác để chuyển sang trồng sầu riêng. Diện tích tăng rất nhanh theo “cơn sốt” giá cả và kỳ vọng xuất khẩu. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ tốc độ mở rộng diện tích lại vượt xa năng lực tổ chức sản xuất và quản trị chất lượng.

Theo TS. Trần Hữu Hiệp, trong giai đoạn thị trường thuận lợi, những điểm yếu của chuỗi cung ứng chưa bộc lộ rõ. Song khi thị trường nhập khẩu siết chặt yêu cầu về kiểm nghiệm Cadimi, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng…, toàn bộ sự mong manh của chuỗi giá trị lập tức lộ diện.

“Chúng ta đang chứng kiến một nghịch lý: Ngành hàng tỷ đô nhưng nền tảng quản trị vẫn mang nặng tư duy mùa vụ và phụ thuộc thương lái”, ông Hiệp nhìn nhận.

Đó cũng là lý do khiến thị trường dễ rơi vào trạng thái mất cân bằng khi xuất hiện biến động về tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc hoạt động thông quan.

Nhiều chuyên gia cho rằng, sự phát triển quá nhanh của ngành sầu riêng trong thời gian ngắn đã khiến nhiều khâu chưa theo kịp, từ quy hoạch vùng trồng, kiểm soát chất lượng đất và nước, đến năng lực kiểm nghiệm và xây dựng chuỗi liên kết ổn định. Trong khi đó, yêu cầu của thị trường xuất khẩu ngày càng cao.

'Nút thắt' kiểm nghiệm và áp lực tiêu chuẩn xuất khẩu

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết, vấn đề lớn nhất hiện nay là yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm từ các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Trung Quốc, ngày càng khắt khe hơn.

Trong khi đó, sản xuất nông nghiệp trong nước vẫn phụ thuộc nhiều vào yếu tố tự nhiên và cần thêm thời gian để cải thiện chất lượng đất, nguồn nước cũng như quy trình canh tác.

Theo ông Bình, một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay là hệ thống kiểm nghiệm chưa đáp ứng được tốc độ của hoạt động xuất khẩu.

“Năng lực kiểm nghiệm hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế của hoạt động xuất khẩu. Các cơ sở kiểm nghiệm vẫn làm việc theo giờ hành chính, không theo thời gian thực của dòng chảy hàng hóa. Đó là rào cản vô hình đang kìm hãm toàn ngành”, ông Nguyễn Thanh Bình nhấn mạnh.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, không ít trường hợp phải chờ nhiều ngày mới được lấy mẫu xét nghiệm trong khi sầu riêng là mặt hàng nông sản tươi sống, thời gian bảo quản ngắn.

Tình trạng thiếu phòng kiểm nghiệm khiến hoạt động xuất khẩu bị đình trệ, đặc biệt trong giai đoạn cao điểm thu hoạch.

Tính đến ngày 11/5, cả nước đã có 18/30 phòng kiểm nghiệm Cadimi và 19/30 phòng kiểm nghiệm chất vàng O đang hoạt động tích cực tại các địa phương trọng điểm như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Tiền Giang, Cần Thơ và TPHCM.

Việc thiếu hụt nghiêm trọng các cơ sở xét nghiệm đã dẫn đến tình trạng quá tải, kéo dài thời gian kiểm định và gây ách tắc tại nhiều địa phương.

Đáng chú ý, một số đơn vị còn từ chối kiểm nghiệm đối với sầu riêng đến từ những khu vực bị đánh giá có nguy cơ nhiễm Cadimi cao. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào tình thế bị động.

Doanh nghiệp 'ôm' rủi ro, chuỗi liên kết mong manh

Theo các doanh nghiệp xuất khẩu, cơ chế giao dịch hiện nay đang đẩy phần lớn rủi ro về phía doanh nghiệp.

Nhiều đơn vị buộc phải “mua đứt” hàng tại vườn trước khi được phép kiểm nghiệm. Nếu lô hàng phát hiện vượt ngưỡng Cadimi hoặc tồn dư chất vàng O, doanh nghiệp sẽ phải gánh toàn bộ thiệt hại dù nguyên nhân có thể xuất phát từ phân bón, đất canh tác hoặc quy trình sản xuất của nhà vườn.

Hệ quả là nhiều container sầu riêng từng bị ùn ứ tại cửa khẩu đầu năm 2026, dẫn đến tình trạng nứt quả, giảm chất lượng, mất giá trị thương mại và ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin thị trường nhập khẩu.

Các địa phương cũng nhìn nhận, chuỗi liên kết hiện nay vẫn còn nhiều bất cập.

Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long cho biết, tình trạng “tranh mua, tranh bán”, “bẻ cọc”, phá vỡ hợp đồng khi giá biến động vẫn diễn ra ở nhiều nơi.

Mối liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp thiếu bền vững khiến chuỗi cung ứng dễ đứt gãy khi thị trường biến động.

Trong khi đó, công nghệ bảo quản và chế biến sâu còn hạn chế, chủ yếu vẫn là xuất khẩu trái tươi hoặc cấp đông đơn giản. Điều này khiến ngành hàng chịu áp lực rất lớn trong thời điểm thu hoạch chính vụ.

Theo nhiều chuyên gia, nếu không nhanh chóng tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng chuyên nghiệp hơn, ngành sầu riêng Việt Nam sẽ đối mặt nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh ngay trên thị trường xuất khẩu chủ lực.

'Cuộc chuyển đổi lớn nhất nằm ở tư duy'

Trong bối cảnh đó, nhiều địa phương đang bắt đầu chuyển hướng từ mở rộng diện tích sang nâng cao chất lượng và chuẩn hóa sản xuất.

Chia sẻ với Báo Điện tử Chính phủ, ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp cho biết, địa phương sẽ theo dõi chặt chẽ mã số vùng trồng, minh bạch quy trình canh tác và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc.

Theo ông, yêu cầu của nông nghiệp hiện đại không chỉ là sản xuất ra sản phẩm mà còn phải kiểm soát được toàn bộ quy trình từ gieo trồng đến bàn ăn. Ông nhấn mạnh, điều quan trọng nhất hiện nay là thay đổi tư duy sản xuất.

“Từ chỗ trồng cái mình có, chuyển sang sản xuất cái thị trường cần. Từ chỗ mỗi người một cách làm, chuyển sang cùng một quy trình thống nhất. Từ chỗ làm nông theo thói quen, chuyển sang vận hành một hệ thống sản xuất có tổ chức”, ông Lê Hà Luân chia sẻ.

Theo giới chuyên gia, với một ngành hàng đang chiếm tỉ trọng lớn trong xuất khẩu rau quả, bài toán của sầu riêng hiện nay không còn là câu chuyện mùa vụ hay giá cả ngắn hạn.

Đó là yêu cầu tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị theo hướng hiện đại, minh bạch và bền vững hơn.

Bởi chỉ khi giải quyết được những “điểm nghẽn” về chất lượng, kiểm nghiệm và liên kết chuỗi, ngành sầu riêng Việt Nam mới có thể giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế và tránh lặp lại vòng xoáy “được mùa mất giá” trong tương lai.

Theo Chinhphu.vn