Bảo vệ và phát huy giá trị Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ và Dân ca quan họ Bắc Ninh

Theo Bộ VHTT&DL, tại Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, tổ chức từ ngày 8 – 13/12/2025 tại New Delhi, Ấn Độ, Ủy ban Liên chính phủ đã thông qua Quyết định 20.COM 7.a.1 ghi danh di sản “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và Quyết định 20.COM 9.a liên quan đến đơn thư phản ánh về nguy cơ ảnh hưởng từ các dự án xây dựng đến “không gian văn hóa” của di sản “Dân ca quan họ Bắc Ninh”.

Về việc này, Bộ VHTT&DL có ý kiến như sau: Đối với di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ”, đề nghị UBND tỉnh Bắc Ninh căn cứ các khuyến nghị của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 tại Kỳ họp lần thứ 20 về việc ghi danh “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” tại Quyết định số 20.COM 7.a.1 để triển khai các biện pháp bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa. Đồng thời triển khai kế hoạch đón Bằng của UNESCO theo quy định tại Điều 96 Nghị định số 308/2020/ND-CP ngày 28/11/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Di sản văn hóa.

Đối với di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại “Dân ca quan họ Bắc Ninh”, sau Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, Bộ VHTT&DL tiếp tục nhận được Đơn kiến nghị khẩn cấp (đề ngày 10/12/2025) của tập thể công dân Làng quan họ Diềm (Viêm Xá), phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh phản ánh và kiến nghị việc dự án xây dựng Khu đô thị Tây Bắc TP. Bắc Ninh có nguy cơ xâm hại nghiêm trọng đối với di sản văn hóa dân ca quan họ Bắc Ninh và các di tích lịch sử - văn hóa làng Diềm.

Do đó, Bộ VHTT&DL đề nghị UBND tỉnh Bắc Ninh giao cơ quan, địa phương liên quan khẩn trương hoàn thiện việc đánh giá tác động của dự án Khu đô thị Tây Bắc Bắc Ninh tới di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Dân ca quan họ Bắc Ninh, để đề xuất biện pháp bảo vệ và phát huy bền vững các giá trị của di sản; kịp thời thông tin tới các Thành viên của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 có liên quan (khi được yêu cầu) như đã được Kỳ họp lần thứ 20 năm 2025 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 thông qua tại Quyết định số 20.COM 9.a.

Đồng thời giải quyết dứt điểm, tránh tình trạng đơn thư kéo dài và có thể người dân tiếp tục có đơn thư gửi tới UNESCO về vấn đề này, ảnh hưởng đến công tác quản lý di sản và vai trò của quốc gia khi tham gia Công ước 2003 và tham gia là Thành viên của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003.

Bộ VHTT&DL đề nghị tỉnh Bắc Ninh thông tin về Bộ trước ngày 15/3/2026 về kết quả giải quyết để phối hợp trong công tác quản lý Nhà nước, thực hiện cam kết bảo vệ di sản theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa và Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.

Quan họ Bắc Ninh được Hội đồng chuyên môn của UNESCO đánh giá cao về giá trị văn hóa đặc biệt về tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, kỹ thuật hát, phong cách ứng xử văn hóa, bài bản, ngôn từ và cả về trang phục. Quan họ luôn được thực hành trong các hoạt động văn hóa, xã hội của cộng đồng, được cộng đồng tỉnh Bắc Ninh lưu giữ, trao truyền từ nhiều thế hệ, trở thành bản sắc của địa phương và lan tỏa trở thành không gian văn hóa đặc thù.

Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ở khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, ra đời cách đây khoảng 500 năm. Cộng đồng thực hành nghề đã tạo ra những bức tranh có đặc trưng riêng về chủ đề, kỹ thuật in, màu sắc và đồ họa bằng kỹ thuật in khắc gỗ. Các chủ đề của tranh thường bao gồm tranh thờ, chúc tụng, tranh lịch sử, tranh sinh hoạt, tranh phong cảnh, gắn với tập tục treo tranh vào ngày Tết Nguyên Đán, Tết Trung thu, thờ cúng tổ tiên và thờ thần.

Các công đoạn sáng tác mẫu, khắc ván in, làm màu, in tranh đều bằng tay. Mẫu tranh được vẽ bằng bút lông, mực nho trên giấy bản và khắc trên ván gỗ thị. Các màu được chế biến từ nguyên liệu tự nhiên; tranh được in úp ván với 5 màu cơ bản trên giấy dó đã được phủ một lớp hồ điệp. Các màu được in theo nguyên tắc màu đỏ in trước, tiếp đến màu xanh, vàng, trắng. Ván nét màu đen in cuối cùng để hoàn thiện bức tranh.

Việc UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp có ý nghĩa sâu sắc đối với cộng đồng thực hành và công chúng Việt Nam; khẳng định giá trị lịch sử - nghệ thuật độc đáo của nghề, tạo động lực để các nghệ nhân tiếp tục gìn giữ kỹ năng, bí quyết nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.

Bá Đoàn