Cà phê Robusta Việt Nam cần “ngôn ngữ chất lượng” để nâng giá trị

Ngành cà phê Việt Nam từ lâu giữ vị trí hàng đầu thế giới về sản xuất Robusta, song giá trị mang lại vẫn chưa tương xứng với quy mô. Thực tế này phản ánh một nghịch lý kéo dài: quốc gia sản xuất lớn nhưng phần giá trị giữ lại trong chuỗi cung ứng toàn cầu còn hạn chế.

Theo các phân tích chuyên môn, trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, các quốc gia sản xuất nguyên liệu như Việt Nam hiện chỉ giữ lại khoảng 10–15% giá trị của sản phẩm cuối cùng. Điều đó đồng nghĩa, với mỗi ly cà phê được tiêu thụ, phần giá trị thuộc về người sản xuất nguyên liệu chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Trong khi đó, mục tiêu dài hạn của ngành là nâng tỷ lệ này lên mức 30–40%, đòi hỏi sự chuyển dịch mạnh mẽ về cách tiếp cận phát triển.

Phần lớn giá trị hiện nay tập trung ở các khâu rang xay, xây dựng thương hiệu và phân phối – những lĩnh vực chủ yếu diễn ra ngoài các quốc gia sản xuất. Ngay cả tại những quốc gia có truyền thống cà phê lâu đời, thu nhập của người trồng vẫn chưa đạt mức sống cơ bản, cho thấy sự bất cân xứng trong phân bổ giá trị của ngành.

Trong nhiều thập kỷ, ngành cà phê Việt Nam đã tăng trưởng mạnh nhờ mở rộng sản lượng và xuất khẩu, đặc biệt trong giai đoạn 1980–2010. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa vào sản lượng đang dần chạm ngưỡng khi giá trị thu về không tăng tương xứng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển sang mô hình phát triển dựa trên chất lượng và giá trị gia tăng.

Một trong những điểm nghẽn cốt lõi được chỉ ra là việc chưa có hệ thống định nghĩa và đo lường chất lượng cho Robusta Việt Nam. Theo đánh giá từ các chuyên gia và tổ chức ngành, vấn đề không nằm ở việc thiếu sản phẩm chất lượng, mà ở chỗ chưa có công cụ để chứng minh và truyền tải chất lượng đó đến thị trường.

Hiện nay, việc đánh giá cà phê chủ yếu dựa trên các chỉ tiêu cơ bản như độ ẩm, tỷ lệ hạt lỗi, kích thước hạt hoặc kinh nghiệm thử nếm. Một số doanh nghiệp áp dụng thêm các tiêu chuẩn quốc tế hoặc chứng nhận riêng, nhưng chưa có một hệ quy chiếu thống nhất cho toàn ngành. Điều này dẫn đến tình trạng cùng một lô cà phê có thể được định giá khác nhau tùy theo người mua hoặc thị trường.

Việc thiếu một “ngôn ngữ chung” về chất lượng khiến Robusta Việt Nam khó xây dựng phân khúc rõ ràng, đồng thời hạn chế khả năng định giá dựa trên chất lượng. Trong khi đó, phân khúc Arabica đã mất nhiều năm để phát triển hệ thống tiêu chuẩn, ngôn ngữ cảm quan và cơ chế đánh giá được quốc tế công nhận, tạo nền tảng cho việc phân tầng sản phẩm và gia tăng giá trị.

Khoảng trống này khiến thị trường Robusta vẫn vận hành theo cơ chế hàng hóa, nơi giá cả chủ yếu phụ thuộc vào cung – cầu, thay vì phản ánh chất lượng. Hệ quả là ngay cả khi chất lượng được cải thiện, người sản xuất và doanh nghiệp vẫn khó nhận được mức giá tương xứng.

Từ góc độ doanh nghiệp, việc thiếu tiêu chuẩn chung cũng làm giảm khả năng thuyết phục đối tác trả giá cao hơn. Những cải tiến trong sản xuất, nếu không được đo lường và công nhận, sẽ khó chuyển hóa thành lợi nhuận thực tế. Đây cũng là nguyên nhân khiến tăng trưởng của ngành trong nhiều năm qua vẫn phụ thuộc vào sản lượng, trong khi dư địa mở rộng đang dần thu hẹp.

Áp lực từ thị trường quốc tế đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi diễn ra nhanh hơn. Các yêu cầu liên quan đến truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường ngày càng khắt khe. Đặc biệt, các quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu yêu cầu minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng, từ vùng trồng đến xuất khẩu.

Trong khi đó, phần lớn sản lượng cà phê vẫn được sản xuất theo phương thức truyền thống, thiếu dữ liệu truy xuất đầy đủ. Điều này tạo ra rủi ro khi tiếp cận các thị trường lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về xây dựng hệ thống tiêu chuẩn gắn với dữ liệu và minh bạch.

Trước bối cảnh đó, sáng kiến Robusta XXI được đưa ra như một hướng tiếp cận mới nhằm giải quyết bài toán nền tảng của ngành. Thay vì chỉ xây dựng một bộ tiêu chuẩn đơn lẻ, hệ thống này hướng tới việc tạo ra một “bộ công cụ chung” để đo lường, mô tả và so sánh chất lượng theo cùng một cách.

Hệ thống được thiết kế theo nhiều lớp, bắt đầu từ nền tảng dữ liệu. Dữ liệu được tổng hợp từ doanh nghiệp, nghiên cứu và các cuộc thi cà phê, sau đó được chuẩn hóa và gắn với khả năng truy xuất. Trên cơ sở đó, các tiêu chí đánh giá được xây dựng theo cấu trúc rõ ràng, bao gồm nhóm bắt buộc, nhóm quyết định và nhóm hỗ trợ.

Một điểm mới đáng chú ý là việc xây dựng “ngôn ngữ cảm quan” cho Robusta Việt Nam, bao gồm bộ từ điển hương vị và bản đồ hương vị riêng. Điều này giúp việc mô tả các đặc tính như đắng, chua, ngọt hay hậu vị trở nên nhất quán, tạo cơ sở cho giao dịch minh bạch và định giá chính xác hơn.

Song song với đó, các quy trình thử nếm, chấm điểm và công cụ đo lường cũng được chuẩn hóa nhằm đảm bảo kết quả đánh giá có tính nhất quán, bất kể địa điểm thực hiện. Hệ thống này sẽ được thử nghiệm và hoàn thiện trước khi hình thành tiêu chuẩn chính thức, bảo đảm tính khả thi trong thực tế.

Cách tiếp cận này không chỉ giúp định nghĩa rõ ràng chất lượng mà còn tạo ra một “sân chơi chung” cho toàn ngành. Khi chất lượng được đo lường theo cùng một hệ thống, doanh nghiệp có thể minh bạch hơn trong giao dịch, người mua có cơ sở để so sánh, và giá cả có thể phản ánh đúng giá trị sản phẩm.

Trong dài hạn, ngành cà phê Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ lệ chế biến lên trên 50%, gia tăng giá trị xuất khẩu và cải thiện thu nhập cho người trồng. Tuy nhiên, những mục tiêu này chỉ có thể đạt được khi chất lượng được định nghĩa rõ ràng, đo lường được và được thị trường quốc tế công nhận.

Việc xây dựng tiêu chuẩn, tăng cường minh bạch và củng cố niềm tin được xem là ba trụ cột quan trọng để Robusta Việt Nam chuyển từ vị thế hàng hóa sang phân khúc giá trị cao hơn, qua đó khẳng định vai trò trên thị trường toàn cầu.

VT