Gỡ nút thắt giải ngân để khoa học công nghệ trở thành động lực tăng trưởng

Theo báo cáo tại phiên họp, năm 2026, tổng nguồn lực ngân sách dành cho ba lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được bố trí lên tới 95.000 tỷ đồng. Trong đó, Bộ Tài chính đã tham mưu giao dự toán hơn 82.700 tỷ đồng và phân bổ khoảng 71.000 tỷ đồng cho các bộ, ngành, địa phương triển khai thực hiện.

Tuy nhiên, kết quả giải ngân thực tế vẫn ở mức khá thấp. Tính đến đầu tháng 6/2026, số vốn được giải ngân mới đạt khoảng 8.700 tỷ đồng, tương đương hơn 20% số vốn đã phân bổ và chỉ bằng khoảng 16% tổng dự toán được giao. Điều này cho thấy khoảng cách khá lớn giữa chủ trương bố trí nguồn lực và khả năng đưa nguồn lực đó vào thực tiễn.

Trong khi đó, nhiều địa phương đang đặt mục tiêu phát triển mạnh các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới hay thiết bị bay không người lái. Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian đầu tư dài và cơ chế tài chính linh hoạt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều địa phương vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận và sử dụng nguồn vốn đầu tư.

Không ít địa phương ghi nhận tỷ lệ giải ngân ở mức rất thấp. Có nơi mới giải ngân được vài phần trăm kế hoạch vốn đầu tư được giao dù đã bước sang nửa cuối năm. Điều này phản ánh những vướng mắc không chỉ nằm ở nguồn vốn mà còn ở quy trình, thủ tục và cơ chế triển khai.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết thời gian qua Bộ Tài chính đã tập trung hoàn thiện khung khổ pháp lý nhằm phục vụ việc triển khai Nghị quyết 57. Hàng loạt luật, nghị quyết, nghị định và thông tư liên quan đến tài chính, đầu tư, thuế, đấu thầu đã được sửa đổi hoặc ban hành mới theo hướng tạo thuận lợi hơn cho hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đáng chú ý, cơ chế xây dựng và quản lý ngân sách cũng đang được đổi mới theo hướng tăng tính chủ động cho các cơ quan quản lý chuyên ngành, đồng thời đẩy mạnh phân cấp trong quá trình thực hiện.

Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, việc hoàn thiện thể chế mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là phải đưa được nguồn vốn đến đúng địa chỉ, đúng tiến độ và tạo ra hiệu quả thực chất. Nếu giải ngân chậm kéo dài, các mục tiêu phát triển công nghệ chiến lược sẽ khó đạt được như kỳ vọng.

Một vấn đề khác được đặt ra là cơ cấu phân bổ nguồn lực hiện nay vẫn chưa thực sự cân đối. Trong tổng nguồn vốn dành cho lĩnh vực khoa học công nghệ, tỷ trọng đầu tư cho các công nghệ chiến lược còn khá khiêm tốn. Trong khi đó, nhu cầu phát triển các ngành công nghệ lõi và các lĩnh vực có khả năng tạo đột phá trong tương lai đang ngày càng lớn.

Theo các chuyên gia, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo có những đặc thù rất khác so với các dự án đầu tư truyền thống. Nhiều nhiệm vụ mang tính nghiên cứu, thử nghiệm hoặc chấp nhận rủi ro cao, khiến việc áp dụng các quy định tài chính và đầu tư công hiện hành đôi khi chưa thực sự phù hợp. Đây là nguyên nhân khiến nhiều dự án gặp khó khăn trong quá trình triển khai dù đã có nguồn vốn bố trí.

Lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết trong thời gian tới sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành liên quan để hoàn thiện các cơ chế tài chính đặc thù, đồng thời tháo gỡ những vướng mắc về lập dự toán, thanh quyết toán và quản lý đầu tư đối với các nhiệm vụ khoa học công nghệ.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đặt mục tiêu đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, việc khơi thông dòng vốn đầu tư được xem là yêu cầu cấp thiết. Không chỉ dừng ở việc bố trí nguồn lực, điều quan trọng hơn là phải bảo đảm nguồn lực đó được giải ngân hiệu quả, tạo ra các sản phẩm công nghệ, nền tảng số và năng lực cạnh tranh mới cho nền kinh tế.

Minh Thành (t/h)