Quy hoạch TPHCM: Kiến tạo siêu đô thị đa cực, dành dư địa cho tương lai

Nhân dịp Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội thông qua ngày 24/8, mở rộng phân quyền và tạo thêm dư địa thể chế cho TPHCM, phóng viên Báo Điện tử Chính phủ có cuộc trao đổi với TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch Ngo Viet Architects & Planners, về định hướng quy hoạch Thành phố trong giai đoạn phát triển mới.

Từ góc độ quy hoạch, ông đánh giá thế nào về việc TPHCM xây dựng quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm trong bối cảnh không gian phát triển được mở rộng sau sáp nhập? Những nguyên tắc nào cần được đặt lên hàng đầu để Thành phố hình thành cấu trúc siêu đô thị đa cực, đa trung tâm và có sức cạnh tranh quốc tế?

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Sau khi sáp nhập, TPHCM đã trở thành một siêu đô thị có quy mô rất lớn. Vì vậy, yêu cầu trước hết là phải xây dựng hệ thống hạ tầng giao thông đa phương thức, có khả năng kết nối hiệu quả giữa các cực phát triển và các trung tâm đô thị.

Nếu thiếu hạ tầng liên kết, dù quy hoạch được nhiều trung tâm, các khu vực vẫn có nguy cơ phát triển rời rạc, không tạo được sức mạnh tổng hợp của một đô thị lớn.

Nguyên tắc tiếp theo là phát triển bền vững, trong đó hạ tầng phải đi trước hoặc ít nhất song hành với quá trình phát triển đô thị. Hạ tầng không chỉ là giao thông và hạ tầng kỹ thuật, mà còn bao gồm bệnh viện, trường học, công viên và các dịch vụ thiết yếu.

Không gian ở, không gian làm việc và các tiện ích xã hội phải được tổ chức đồng bộ. Không thể để xảy ra tình trạng xây dựng các khu đô thị nhưng thiếu trường học, bệnh viện, không gian xanh hoặc hệ thống giao thông kết nối.

Cùng với đó, quá trình phát triển phải bảo vệ môi trường, di sản và các giá trị lịch sử. Một siêu đô thị không thể đánh đổi toàn bộ tài nguyên tự nhiên, cảnh quan và bản sắc để lấy tốc độ tăng trưởng trong ngắn hạn. Nếu quy hoạch chỉ chú trọng diện tích xây dựng và giá trị đất đai mà bỏ qua môi trường sống thì chi phí khắc phục về sau sẽ rất lớn.

Một nguyên tắc quan trọng khác là lấy con người làm trung tâm. Mục tiêu cuối cùng của quy hoạch phải là nâng cao chất lượng sống, bảo đảm người dân được tiếp cận công bằng với giao thông, y tế, giáo dục, công viên và các dịch vụ đô thị. Người dân ở khu vực trung tâm hay ngoại vi đều phải được hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Các dự án hạ tầng của một siêu đô thị đòi hỏi nguồn lực rất lớn, trong khi ngân sách nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ. Vì vậy, Thành phố cần xây dựng nền tảng hợp tác công-tư theo tư duy kinh tế thị trường.

Khi đầu tư một tuyến giao thông hoặc công trình hạ tầng, cần tính toán khả năng khai thác quỹ đất và các giá trị gia tăng hình thành xung quanh dự án để tạo nguồn thu, tái đầu tư cho hạ tầng. Cơ chế này phải đi cùng một nền tảng pháp lý minh bạch, bảo đảm người dân bị ảnh hưởng được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thỏa đáng.

Khi dự án tạo ra lợi nhuận, lợi ích cần được phân bổ hợp lý giữa Nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng, thay vì chỉ tập trung vào một chủ thể.

TPHCM cũng cần ưu tiên phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, nhất là mô hình TOD gắn với metro. Khi khu dân cư, việc làm và dịch vụ được bố trí quanh các đầu mối giao thông công cộng, người dân sẽ giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Đây là giải pháp quan trọng để giảm ùn tắc, ô nhiễm và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Cuối cùng, quy hoạch phải tính trước các kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng, ngập lụt và chênh lệch phát triển giữa các khu vực. Mọi quyết định quy hoạch cần hướng tới bảo vệ quyền lợi của đại bộ phận người dân và nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trong dài hạn.

Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội thông qua, mở rộng phân quyền và tạo thêm dư địa thể chế cho TPHCM. Theo ông, Thành phố cần nhanh chóng cụ thể hóa những cơ chế nào để biến tầm nhìn quy hoạch thành các dự án hạ tầng và không gian phát triển cụ thể?

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, TPHCM có quỹ đất và không gian phát triển lớn hơn khoảng ba lần. Tuy nhiên, Thành phố cũng được giao một nhiệm vụ rất khó là duy trì tăng trưởng hai con số trong thời gian dài.

TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu trước đây đều thuộc nhóm địa phương có mức phát triển và thu nhập cao của cả nước. Khi đã đứng trên một mặt bằng cao, việc tiếp tục đạt tốc độ tăng trưởng hai con số không dễ dàng.

Muốn tạo đột phá, Thành phố phải thử nghiệm và khai thác những mô hình phát triển mới, chưa có tiền lệ hoặc chưa được triển khai đầy đủ tại Việt Nam.

Trước hết là mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng gắn với mạng lưới metro. Tiếp đó là phát triển đô thị kết hợp khu thương mại tự do; hình thành đô thị sân bay quanh Tân Sơn Nhất và trong vùng ảnh hưởng của sân bay Long Thành; xây dựng không gian đô thị gắn với Trung tâm tài chính quốc tế; phát triển hệ thống logistics liên vùng kết nối khu công nghiệp, vùng sản xuất, cảng biển, sân bay và đường sắt.

Những mô hình này có khả năng tạo động lực tăng trưởng mới, thu hút đầu tư và mang lại nguồn thu lớn cho Thành phố. Tuy nhiên, khó khăn hiện nay là nhiều quy định pháp luật chưa hoàn toàn tương thích với các mô hình phát triển mới.

Luật Phát triển đô thị có ý nghĩa quan trọng vì tạo thêm quyền chủ động cho Thành phố trong việc ban hành những cơ chế, chính sách thuộc thẩm quyền để giải quyết các khoảng trống pháp lý. Nếu phải chờ sửa đổi toàn bộ các luật và quy định ở cấp Trung ương thì Thành phố có thể bỏ lỡ cơ hội, trong khi nhà đầu tư không thể chờ đợi quá lâu.

Tuy nhiên, phân quyền cần đi cùng trách nhiệm giải trình. Thành phố được chủ động quyết định thì cũng phải chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng nguồn lực, tác động xã hội, môi trường và tính minh bạch của từng chính sách.

Mục tiêu là giúp Thành phố phát triển nhanh, mạnh nhưng vẫn đúng định hướng và bảo đảm lợi ích lâu dài.

Trong giai đoạn đầu, nguồn lực nên ưu tiên cho những công trình hạ tầng có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn như metro, đường sắt liên vùng, kết nối sân bay-cảng biển, trung tâm logistics, đô thị sân bay, khu thương mại tự do và Trung tâm tài chính quốc tế.

Đây là những dự án có khả năng tạo ra không gian phát triển mới, thay vì chỉ giải quyết nhu cầu cục bộ.

Việc áp dụng những cơ chế mới từ Luật Phát triển đô thị cho Đồng Nai có ý nghĩa thế nào đối với các dự án liên kết giữa TPHCM và sân bay Long Thành?

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Sự phối hợp giữa TPHCM và Đồng Nai rất quan trọng vì nhiều dự án có tính chất liên vùng, không dừng lại ở ranh giới hành chính.

Chẳng hạn, khu thương mại tự do tại khu vực Cái Mép Hạ gắn với cụm cảng Cái Mép - Thị Vải và Cần Giờ, trong khi khu thương mại tự do tại Đồng Nai có thể gắn với sân bay Long Thành.

Hai khu vực này không nên cạnh tranh trực tiếp mà cần bổ sung cho nhau. Khi kết nối được cảng biển, sân bay, Trung tâm tài chính quốc tế và hệ thống logistics, cả TPHCM và Đồng Nai đều được hưởng lợi.

Một cụm dự án quan trọng khác là phát triển đô thị sân bay và các khu đô thị TOD dọc tuyến metro kết nối trung tâm TPHCM với sân bay Long Thành. Đây là mô hình chưa có tiền lệ đầy đủ tại Việt Nam nhưng có ý nghĩa rất lớn đối với tăng trưởng của toàn vùng.

Nếu một dự án đi qua hai địa phương nhưng mỗi nơi áp dụng một cơ chế khác nhau thì việc kêu gọi đầu tư, giải phóng mặt bằng, phát triển hạ tầng và khai thác quỹ đất sẽ rất khó khăn. Vì vậy, TPHCM và Đồng Nai cần có các cơ chế tương thích, quy trình phối hợp thống nhất và phương án phân chia lợi ích rõ ràng.

Trong tương lai, TPHCM cần phát triển trong mối liên kết chặt chẽ với Đồng Nai và các địa phương trong vùng kinh tế trọng điểm phía nam.

Nhiều công trình nằm tại Đồng Nai, tiêu biểu là sân bay Long Thành, nhưng có vai trò phục vụ rất lớn cho TPHCM và toàn vùng. Ngược lại, hệ thống cảng biển, tài chính, thương mại và dịch vụ của TPHCM cũng tạo thêm động lực cho Đồng Nai.

Với quy hoạch tầm nhìn 100 năm, trong khi những thách thức về biến đổi khí hậu, công nghệ, dân số và mô hình kinh tế thay đổi rất nhanh, Thành phố cần thiết kế cơ chế quản trị như thế nào để vừa giữ được định hướng dài hạn, vừa linh hoạt điều chỉnh theo thực tiễn, thưa ông?

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn: Sự linh hoạt là rất cần thiết, nhưng trước hết Thành phố phải xác định rõ những giá trị chiến lược không thể thay đổi.

Tầm nhìn 100 năm cần có hai yêu cầu quan trọng.

Thứ nhất, phải xác định những khu vực cần được gìn giữ, dù đô thị phát triển theo mô hình nào. Các khu dự trữ sinh quyển là lá phổi sinh thái nên phải được bảo vệ nghiêm ngặt. Khu trung tâm lịch sử với những giá trị được hình thành trong khoảng 300 năm phát triển của Thành phố cũng cần được gìn giữ. Đây là những tài sản không thể tái tạo nếu bị phá vỡ.

Thứ hai, tầm nhìn 100 năm không có nghĩa là thế hệ hiện tại cố gắng thiết kế chi tiết cuộc sống của người dân sau một thế kỷ. Các thế hệ tương lai có thể có trình độ công nghệ và cách tổ chức đô thị tốt hơn chúng ta.

Trách nhiệm của quy hoạch hôm nay là bảo đảm rằng sau 100 năm, họ vẫn còn đất đai, tài nguyên và không gian để tiếp tục phát triển.

Thế hệ hiện nay không nên khai thác hết mọi nguồn lực. Thành phố cần bố trí quỹ đất dự trữ, hành lang sinh thái và không gian xanh, thay vì đưa toàn bộ diện tích có thể xây dựng vào khai thác ngay.

Hiện nay, diện tích cây xanh công cộng của Thành phố chỉ khoảng 0,55 m²/người, còn thấp so với yêu cầu của một đô thị có chất lượng sống tốt. Thành phố phải tăng diện tích này lên nhiều lần.

Việc dành đất cho công viên, mặt nước, hành lang thoát lũ và không gian sinh thái vừa là dự trữ cho tương lai, vừa mang lại lợi ích trực tiếp cho người dân hiện nay.

Không gian xanh giúp cải thiện môi trường, hỗ trợ thoát nước, giảm hiệu ứng đảo nhiệt và tạo thêm nơi sinh hoạt cộng đồng. Như vậy, việc "để dành" tài nguyên cho tương lai không có nghĩa là thế hệ hiện tại phải hy sinh quyền lợi, mà chính người dân hôm nay cũng được hưởng lợi.

Cơ chế quản trị quy hoạch cần phân biệt rõ phần nguyên tắc và phần có thể điều chỉnh. Những khu vực sinh thái, di sản, hành lang hạ tầng chiến lược và quỹ đất dự trữ phải được bảo vệ ổn định. Trong khi đó, chương trình đầu tư, công nghệ, chức năng sử dụng và phương thức triển khai có thể được rà soát định kỳ để thích ứng với thực tiễn.

Có thể hiểu quy hoạch 100 năm là một bộ khung chiến lược đủ vững để giữ hướng phát triển, nhưng cũng phải đủ mở để các thế hệ sau tiếp tục sáng tạo.

Điều quan trọng là thế hệ hôm nay không sử dụng hết nguồn lực và đóng lại cơ hội phát triển của tương lai. Quy hoạch 100 năm, vì thế, không phải là việc thế hệ hôm nay vẽ sẵn tương lai cho các thế hệ sau, mà là trách nhiệm giữ lại đủ không gian, tài nguyên và cơ hội để họ được quyền viết tiếp tương lai của mình.

Trân trọng cảm ơn ông!

Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ