Thực phẩm siêu chế biến: Nguy cơ sức khỏe gia tăng cùng mức tiêu thụ toàn cầu

Loạt nghiên cứu do 43 chuyên gia từ nhiều quốc gia thực hiện, đăng tải trên tạp chí y học The Lancet, đã đưa ra cảnh báo mạnh mẽ về mức độ nguy hiểm của thực phẩm siêu chế biến (UPF). Theo phân tích, UPF đang thay thế bữa ăn truyền thống ở nhiều nơi, kéo theo chất lượng dinh dưỡng suy giảm và tần suất mắc các bệnh mạn tính ngày càng tăng.

UPF được định nghĩa là nhóm thực phẩm hoặc đồ uống được sản xuất bằng kỹ thuật chế biến công nghiệp, chứa nhiều phụ gia và nguyên liệu tổng hợp, thường rất ít hoặc không có thực phẩm nguyên bản. Những ví dụ phổ biến gồm mì ăn liền hay nước ngọt có ga. Dù khái niệm UPF ngày càng được nhắc đến nhiều, nó vẫn gây tranh cãi do một số chuyên gia cho rằng khái niệm này chưa đủ toàn diện và đang bị chính trị hóa trong thảo luận dinh dưỡng hiện nay.

Nguy cơ gia tăng từ dữ liệu nghiên cứu dài hạn

Nhóm tác giả đã tổng hợp 104 nghiên cứu theo dõi dài hạn về UPF và sức khỏe. Trong số này, 92 nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiêu thụ nhiều UPF và nguy cơ mắc một hoặc nhiều bệnh mạn tính, đặc biệt là béo phì, tiểu đường type 2, bệnh tim mạch và trầm cảm. Các nghiên cứu chủ yếu cho thấy mối tương quan thay vì chứng minh quan hệ nhân quả trực tiếp, nhưng các chuyên gia cho rằng tín hiệu rủi ro đã đủ rõ để các quốc gia phải có giải pháp can thiệp sớm.

Theo đánh giá, UPF không chỉ gây ảnh hưởng qua hàm lượng dinh dưỡng mà còn thông qua cách chế biến và đóng gói. Một số chất phát sinh trong quá trình sản xuất hoặc từ bao bì có thể khiến người dùng tiếp xúc với các yếu tố tiềm ẩn nguy cơ gây hại.

Mức tiêu thụ UPF đang tăng nhanh trên toàn cầu, chiếm hơn 50% khẩu phần ăn tại nhiều nước phát triển như Mỹ. Các chuyên gia cảnh báo xu hướng này góp phần gia tăng bất bình đẳng sức khỏe, khi người có thu nhập thấp phải dựa nhiều hơn vào thực phẩm giá rẻ nhưng nghèo dinh dưỡng.

Kêu gọi hành động chính sách, nhưng vấp phải phản ứng từ ngành công nghiệp

Trong loạt bài, các nhà khoa học kêu gọi áp dụng những biện pháp mạnh mẽ hơn, chẳng hạn đưa UPF vào phạm vi kiểm soát tương tự nhóm thực phẩm giàu đường, muối hoặc chất béo xấu. Một số giải pháp được đề xuất gồm yêu cầu ghi nhãn cảnh báo rõ ràng trên bao bì, hạn chế quảng cáo, cấm bán trong trường học và cơ sở y tế, thậm chí áp thuế để hỗ trợ người dân tiếp cận thực phẩm lành mạnh với giá hợp lý.

Tuy nhiên, ngành công nghiệp thực phẩm là rào cản đáng kể. Liên minh Thực phẩm và Đồ uống Quốc tế (IFBA) – đại diện nhiều doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực đồ uống, thực phẩm đóng gói – cho rằng các khuyến nghị trên vượt quá mức độ chứng cứ hiện có. Tổng thư ký IFBA Rocco Renaldi nhận định các biện pháp này có thể làm giảm tính sẵn có của thực phẩm giá rẻ, vốn là lựa chọn của rất nhiều người tiêu dùng.

Dù thừa nhận cần thêm bằng chứng để làm rõ cơ chế tác động của UPF, nhóm tác giả The Lancet khẳng định mức độ cảnh báo đã đủ lớn để buộc các quốc gia xem xét hành động ngay, đặc biệt trong bối cảnh ảnh hưởng của loại thực phẩm này đang lan rộng với tốc độ nhanh trên toàn cầu.

VT