Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung leo thang: Trung Quốc thu phí cảng tàu Mỹ từ 14/10

Ngày 14/10, Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc ban hành quy định mới về việc thu “phí cảng đặc biệt” đối với các tàu thuyền có yếu tố Mỹ, bao gồm tàu do Mỹ sở hữu, điều hành, treo cờ hoặc được đóng tại các xưởng Mỹ. Biện pháp này có hiệu lực ngay lập tức và được xem là hành động trả đũa trực tiếp với chính sách tương tự của Mỹ áp dụng cùng ngày đối với tàu thuyền Trung Quốc.

Theo Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV), mức phí khởi điểm là 400 nhân dân tệ (khoảng 56 USD) cho mỗi tấn ròng. Khoản thu này sẽ tăng dần theo lộ trình – lên 640 nhân dân tệ (89,8 USD) vào tháng 4/2026 và 1.120 nhân dân tệ (157 USD) từ năm 2028. Quy định nêu rõ khoản phí sẽ được thu tại cảng đầu tiên mà tàu cập bến hoặc áp dụng cho 5 hành trình trong vòng một năm, tùy theo trường hợp cụ thể.

Các tàu do Trung Quốc sản xuất, tàu vào cảng chỉ để sửa chữa, không chở hàng và một số tàu được cơ quan có thẩm quyền xác định miễn trừ sẽ không phải nộp loại phí này. Nếu không tuân thủ quy định, các thủ tục xuất nhập khẩu của tàu sẽ bị tạm dừng.

Văn bản quy định gồm 10 điều khoản, làm rõ phạm vi áp dụng, đối tượng chịu phí, cơ sở pháp lý, quy trình nộp phí và cơ chế điều chỉnh linh hoạt tùy tình hình thực tế. Bộ Giao thông Trung Quốc nhấn mạnh, đây là “biện pháp chính đáng nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của ngành hàng hải Trung Quốc và duy trì môi trường cạnh tranh công bằng trong vận tải biển quốc tế”.

Phản ứng này xuất hiện ngay sau khi Mỹ công bố kết quả điều tra theo Mục 301 đối với lĩnh vực hàng hải, logistics và đóng tàu của Trung Quốc vào tháng 4/2025, đồng thời tuyên bố sẽ áp phí cảng đặc biệt với tàu Trung Quốc từ ngày 14/10/2025. Phía Mỹ áp mức phí ban đầu 50 USD mỗi tấn, và cũng dự kiến tăng lên 140 USD vào năm 2028, tương ứng với lộ trình mà Trung Quốc đưa ra.

Giới quan sát cho rằng, đây là bước leo thang mới trong căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, khi hai nền kinh tế lớn nhất thế giới chuyển trọng tâm đối đầu từ lĩnh vực công nghệ sang chuỗi cung ứng hàng hải. Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Mỹ hiện chỉ chiếm 0,1% thị phần đóng tàu toàn cầu, trong khi Trung Quốc nắm tới 53,3%, cho thấy sự chênh lệch đáng kể về năng lực công nghiệp và ảnh hưởng toàn cầu trong lĩnh vực này.

Hãng CNBC nhận định, các tập đoàn vận tải biển lớn của Trung Quốc như COSCO Shipping có thể chịu tác động mạnh nhất, với khoản chi phí phát sinh ước tính 3,2 tỷ USD trong năm 2026. Nhà phân tích Omar Nokta tại Jefferies dự báo khoảng 13% tàu chở dầu và 11% tàu container toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng bởi các chính sách thu phí mới của hai quốc gia.

Các chuyên gia của công ty môi giới Xclusiv Shipbrokers cảnh báo, “việc trả đũa qua lại đang đẩy cả hai nền kinh tế vào vòng xoáy phí cảng, có thể làm méo mó dòng chảy thương mại toàn cầu và gia tăng chi phí vận chuyển hàng hóa”.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh quan hệ song phương Mỹ - Trung đang trở nên căng thẳng trở lại, chỉ vài tháng sau giai đoạn tạm lắng nhờ một số thỏa thuận thương mại đạt được giữa hai bên. Gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ tăng thuế nhập khẩu 100% đối với hàng hóa Trung Quốc, đồng thời siết chặt kiểm soát đối với các phần mềm thiết yếu do Trung Quốc phát triển.

Phía Bộ Thương mại Trung Quốc ngày 12/10 khẳng định, chính sách kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và vật liệu chiến lược của nước này là “hợp pháp và có tác động rất hạn chế”, đồng thời cáo buộc Mỹ “gia tăng các biện pháp kinh tế thù địch” kể từ tháng 9. Bắc Kinh nhấn mạnh rằng, việc áp phí cảng đặc biệt là “hành động đáp trả cần thiết và hợp lý” trước các bước đi thương mại mang tính áp đặt của Washington.

Giới phân tích cho rằng, “cuộc chiến phí cảng” này có thể tạo ra làn sóng chi phí mới trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua tuyến hàng hải Thái Bình Dương – vốn đang đóng vai trò huyết mạch trong thương mại quốc tế.

Văn Toàn