Gỡ nút thắt đất đai, bảo đảm đầu ra cho vùng nguyên liệu dứa, chanh dây

Mở rộng vùng nguyên liệu, không thể chỉ chạy theo diện tích

Nghệ An hiện có gần 1,4 triệu ha đất nông nghiệp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đa dạng. Trong đó, dứa được xác định là cây trồng chủ lực có tiềm năng mang lại giá trị kinh tế cao. Theo Đề án phát triển cây trồng, vật nuôi chủ lực gắn với chế biến và liên kết chuỗi giá trị, tỉnh đặt mục tiêu mở rộng diện tích dứa từ gần 3 nghìn ha hiện nay lên 11 nghìn ha vào năm 2030; riêng năm 2026 phấn đấu trồng mới 1 nghìn ha.

Để thực hiện mục tiêu này, Nghệ An đã ký thỏa thuận hợp tác với Công ty CP Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO), đồng thời ban hành Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND về chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp giai đoạn 2026-2030.

Theo bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, tỉnh hỗ trợ 80% giá cây giống, 5 triệu đồng/ha chi phí làm đất và 3,5 triệu đồng/ha mua màng nilon phủ luống đối với diện tích trồng mới đủ điều kiện. Đến nay, hơn 50 địa phương đăng ký trồng dứa với tổng diện tích vượt 2.500 ha; qua hai đợt triển khai, toàn tỉnh đã trồng mới 520 ha.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Nguyễn Văn Đệ cho biết, địa phương định hướng phát triển các vùng sản xuất tập trung, gắn với chế biến sâu và xuất khẩu, không phát triển tự phát hoặc chạy theo diện tích đơn thuần.

Tuy nhiên, thực tế tại cơ sở cho thấy, mở rộng vùng nguyên liệu không chỉ phụ thuộc vào chính sách hỗ trợ mà trước hết phải giải quyết được bài toán quỹ đất phù hợp và điều kiện pháp lý để tổ chức sản xuất.

Tại xã Yên Hòa, địa phương đã được phê duyệt quy hoạch vùng trồng dứa 203 ha. Tuy nhiên, ông Đậu Đức Truyền, Chủ tịch UBND xã Yên Hòa, cho biết phần lớn diện tích dự kiến phát triển cây dứa thuộc quy hoạch đất rừng sản xuất, gồm đất trống, đồi trọc và một số diện tích người dân đang trồng ngô, sắn.

Trong khi đó, chính sách hỗ trợ theo Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND chủ yếu áp dụng đối với đất nông nghiệp. Địa phương kiến nghị tỉnh nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với diện tích đất rừng sản xuất đủ điều kiện chuyển đổi sang trồng dứa, đồng thời đề nghị doanh nghiệp sớm ký hợp đồng bao tiêu chính thức để người dân yên tâm đầu tư.

Giải đáp vấn đề này, bà Võ Thị Nhung cho biết, trong quy hoạch giai đoạn 2026-2030, Nghệ An được phê duyệt giảm 41 nghìn ha diện tích rừng sản xuất để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Tỉnh định hướng chuyển đổi khoảng 16.500 ha đất rừng sản xuất sang canh tác nông nghiệp phù hợp. Tuy nhiên, việc chuyển đổi phải theo lộ trình, bảo đảm điều kiện quy định; không khuyến khích chặt bỏ diện tích keo chưa đến kỳ khai thác.

Không chỉ vướng đất đai, chính sách hỗ trợ cũng bộc lộ những bất cập tại các vùng sản xuất truyền thống. Tại xã Quỳnh Thắng, địa phương có gần 50 năm trồng dứa, hiện có 2.400 ha dứa Queen và 250 ha dứa MD2, dự kiến sản lượng năm 2026 đạt khoảng 50 nghìn tấn.

Theo ông Nguyễn Quốc Khánh, Phó Chủ tịch UBND xã Quỳnh Thắng, giá dứa tại vườn có thời điểm đạt 15 nghìn -16 nghìn đồng/kg nhưng cũng có lúc giảm xuống 5 nghìn đồng/kg; tại thời điểm diễn đàn dao động khoảng 6.500-7.000 đồng/kg. Đáng chú ý, địa phương đã trồng mới 1.200 ha dứa nhưng không được hưởng chính sách hỗ trợ do quy định diện tích được hỗ trợ phải là đất chưa từng trồng dứa.

Thực tế này đặt ra yêu cầu rà soát chính sách theo hướng không chỉ khuyến khích hình thành vùng trồng mới mà còn quan tâm cải tạo, mở rộng và nâng cao chất lượng những vùng sản xuất hiện có.

Bao tiêu phải bằng hợp đồng thực chất

Bên cạnh đất đai, đầu ra là yếu tố quyết định tính bền vững của vùng nguyên liệu. Khi diện tích và sản lượng tăng nhanh, nếu năng lực chế biến, tiêu thụ không theo kịp, rủi ro giảm giá và dư thừa nguồn cung sẽ trực tiếp tác động đến người trồng.

Ông Đinh Cao Khuê, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc DOVECO, khẳng định doanh nghiệp sẵn sàng thu mua toàn bộ sản lượng dứa thuộc vùng nguyên liệu đã ký hợp đồng, kể cả khi thị trường biến động. Doanh nghiệp cam kết công khai giá thu mua tối thiểu và đàm phán tăng giá khi thị trường thuận lợi.

Tuy nhiên, ông Khuê đề nghị chính quyền địa phương sớm hoàn thiện hợp đồng liên kết trực tiếp với xã và từng hộ dân, đồng thời rà soát để tránh tình trạng chồng lấn hợp đồng giữa các doanh nghiệp thu mua.

Ở lĩnh vực chanh dây, bà Nguyễn Thị Trang, Giám đốc Mua hàng Công ty CP Nafoods Group, cho biết năm 2026 doanh nghiệp dự kiến tiêu thụ khoảng 120.000 tấn trái cây các loại, trong đó có 50.000 tấn chanh dây chế biến, xuất khẩu tới 70 quốc gia.

Tại Nghệ An, Nafoods có cơ sở sản xuất giống chanh dây 6 ha tại Tri Lễ (Quế Phong), năng lực cung ứng 10 triệu cây giống/năm; đồng thời đã sản xuất 5 triệu cây giống dứa nuôi cấy mô. Doanh nghiệp đang làm thủ tục mở rộng nhà máy chế biến dứa tại Quỳnh Lưu từ 5 ha lên 25 ha, phát triển thêm sản phẩm dứa đóng lon bên cạnh dứa cô đặc và đông lạnh IQF.

Nafoods định hướng liên kết với nông hộ, hợp tác xã theo mô hình 50-50, trong đó doanh nghiệp hỗ trợ 50% cây giống, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Vùng trồng phải bảo đảm tính tập trung, liền thửa để kiểm soát chất lượng, đáp ứng yêu cầu chứng nhận và truy xuất nguồn gốc xuất khẩu.

Từ thực tiễn này, vấn đề đặt ra là các cam kết bao tiêu cần được cụ thể hóa bằng hợp đồng minh bạch về diện tích, sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, phương thức xác định giá, thời điểm thu mua và trách nhiệm của mỗi bên. Việc kiểm soát tình trạng một diện tích tham gia nhiều hợp đồng liên kết cũng cần được thực hiện ngay từ khâu xây dựng vùng nguyên liệu.

Phát triển dứa, chanh dây thành ngành hàng chủ lực vì vậy không thể chỉ dựa vào mục tiêu mở rộng diện tích. Quy hoạch đất đai phải đi trước một bước; chính sách hỗ trợ cần phù hợp với thực tiễn từng vùng; năng lực chế biến phải gắn với quy mô nguyên liệu và nhu cầu thị trường. Đặc biệt, liên kết doanh nghiệp - hợp tác xã - người dân phải được bảo đảm bằng những cam kết có tính ràng buộc.

Đây là điều kiện quan trọng để khai thác hiệu quả tiềm năng cây dứa, chanh dây tại Nghệ An và Bắc Trung Bộ, đồng thời hạn chế rủi ro cho người sản xuất, tạo nền tảng phát triển vùng nguyên liệu ổn định, bền vững.

Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ