Đặc sản vùng miền tràn lan trên mạng xã hội: Hàng thật hay chỉ là “mác” để bán hàng?

Từ thịt trâu gác bếp Tây Bắc, măng khô miền núi, mật ong rừng, cá khô miền biển đến bánh đặc sản của từng địa phương… gần như sản phẩm nào cũng có thể được rao bán trực tuyến. Sự tiện lợi này giúp nhiều cơ sở sản xuất nhỏ, hợp tác xã, hộ nông dân tiếp cận khách hàng nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi lớn: Những sản phẩm được gắn mác “đặc sản vùng miền” đang xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội có thực sự đúng nguồn gốc, chất lượng như quảng cáo?

Theo chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), đặc sản địa phương phải gắn với lợi thế về điều kiện sinh thái, văn hóa, nguồn nguyên liệu, tri thức sản xuất của từng vùng và được phát triển theo chuỗi giá trị. Đây là cơ sở để phân biệt sản phẩm địa phương thực sự với những mặt hàng chỉ sử dụng tên gọi vùng miền để tạo sức hút với người mua.

“Đặc sản chính gốc” và cuộc đua bán hàng trên mạng

Không thể phủ nhận mạng xã hội đã trở thành một kênh tiêu thụ quan trọng đối với nhiều sản phẩm địa phương. Trước đây, một hộ làm mứt, làm bánh, chế biến nông sản ở vùng quê thường phụ thuộc vào thương lái hoặc thị trường địa phương. Nhưng hiện nay, chỉ với một chiếc điện thoại, họ có thể livestream bán hàng, giới thiệu câu chuyện sản phẩm và gửi hàng đến khách hàng trên cả nước.

Nhiều sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương đã tận dụng tốt môi trường trực tuyến để xây dựng thương hiệu. Các sàn thương mại điện tử cũng được xem là một giải pháp giúp đưa nông sản, sản phẩm đặc trưng vùng miền đến gần hơn với người tiêu dùng. Bộ Công Thương cho biết nhiều sản phẩm OCOP, sản phẩm đặc trưng của địa phương đã được kết nối vào hệ thống phân phối lớn và các kênh thương mại điện tử nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ.

Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển nhanh chóng đó là tình trạng nhiều sản phẩm bị “đánh đồng” dưới danh nghĩa đặc sản. Một số người bán sử dụng tên địa danh nổi tiếng để quảng cáo nhưng không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất hay nơi chế biến.

Trên các nền tảng mạng xã hội, không khó để bắt gặp những lời giới thiệu như “nem chua Thanh Hóa chuẩn gốc”, “mật ong rừng Tây Bắc 100%”, “khô cá miền Tây nhà làm”, “hạt mắc ca Tây Nguyên chính hiệu”… nhưng thông tin về cơ sở sản xuất, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng lại rất hạn chế.

Chị Nguyễn Thị Hằng (Hà Nội), một người thường xuyên mua thực phẩm qua mạng chia sẻ: “Nhiều sản phẩm nhìn hình ảnh rất hấp dẫn, người bán kể câu chuyện quê hương rất hay, nhưng khi nhận hàng mới thấy chất lượng không giống quảng cáo. Có loại ghi là đặc sản vùng cao nhưng bao bì không có thông tin rõ ràng về nơi sản xuất”.

Thực tế, tâm lý chuộng hàng quê, hàng truyền thống đang khiến nhiều sản phẩm có lợi thế về câu chuyện văn hóa dễ dàng thu hút khách hàng. Người tiêu dùng thường tin rằng hàng “nhà làm”, “đặc sản quê” sẽ an toàn hơn hàng công nghiệp, nhưng chính niềm tin này đôi khi lại bị lợi dụng.

Một số trường hợp còn sử dụng hình ảnh vùng miền để tạo cảm giác chân thật, trong khi sản phẩm được nhập từ nơi khác hoặc sản xuất theo phương thức hoàn toàn khác với truyền thống. Khi đó, cái mất không chỉ là quyền lợi của người mua mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của những người sản xuất chân chính.

Cần minh bạch nguồn gốc để bảo vệ giá trị đặc sản

Sự bùng nổ của thị trường đặc sản trực tuyến đặt ra yêu cầu cấp thiết về minh bạch thông tin. Một sản phẩm được gọi là đặc sản không chỉ nằm ở cái tên địa phương mà còn phải thể hiện được câu chuyện phía sau: vùng nguyên liệu ở đâu, ai sản xuất, quy trình chế biến như thế nào và tiêu chuẩn chất lượng ra sao.

Hiện nay, nhiều địa phương đã triển khai các giải pháp như xây dựng thương hiệu, cấp chứng nhận OCOP, áp dụng tem truy xuất nguồn gốc và hỗ trợ đưa sản phẩm lên các nền tảng bán hàng chính thống. Chương trình OCOP cũng hướng tới việc phát triển các sản phẩm có lợi thế của địa phương, đồng thời hỗ trợ quảng bá, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm nông thôn.

Tuy nhiên, việc kiểm soát trên môi trường mạng vẫn còn nhiều khó khăn. Khác với cửa hàng truyền thống, người mua trực tuyến thường chỉ nhìn thấy hình ảnh, video và lời giới thiệu của người bán. Nếu thiếu thông tin kiểm chứng, người tiêu dùng rất khó phân biệt đâu là sản phẩm chính gốc, đâu là hàng sử dụng tên gọi vùng miền để tăng khả năng bán hàng.

Ví dụ, cùng là một loại trà, một loại mật ong hay một sản phẩm chế biến từ nông sản, nhưng giá bán giữa các nơi có thể chênh lệch rất lớn. Một sản phẩm có thương hiệu, vùng nguyên liệu rõ ràng thường phải đầu tư nhiều hơn về quy trình sản xuất, đóng gói, kiểm định chất lượng. Trong khi đó, những mặt hàng chỉ dựa vào quảng cáo “đặc sản” có thể giảm chi phí bằng cách bỏ qua nhiều khâu kiểm soát.

Các chuyên gia cho rằng người tiêu dùng cần thay đổi thói quen mua hàng, không chỉ dựa vào những lời quảng cáo hấp dẫn mà cần quan tâm đến nhãn mác, thông tin nhà sản xuất, chứng nhận chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Về phía cơ quan quản lý, việc kiểm tra, xử lý những trường hợp lợi dụng tên gọi đặc sản để kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc cần được tăng cường, đặc biệt trên các nền tảng mạng xã hội. Đồng thời, cần hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ nâng cao kỹ năng bán hàng trực tuyến, xây dựng thương hiệu để những sản phẩm thật sự có giá trị không bị hòa lẫn trong “ma trận” quảng cáo.

Đặc sản vùng miền không chỉ là một món hàng, mà còn là kết tinh của điều kiện tự nhiên, văn hóa và công sức của người dân từng địa phương. Khi một sản phẩm bị gắn nhãn “đặc sản” một cách tùy tiện, giá trị của cả một vùng đất cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Mạng xã hội có thể là cơ hội lớn để đưa đặc sản Việt đi xa hơn, nhưng chỉ khi đi cùng với sự minh bạch và trách nhiệm. Người tiêu dùng cần được mua đúng sản phẩm mang tên vùng miền, còn những người làm ra đặc sản thật sự cần được bảo vệ trước sự cạnh tranh thiếu lành mạnh từ những sản phẩm chỉ mượn danh “đặc sản” để bán hàng.

Minh Thành