FDI vào Việt Nam: Không chỉ thêm nhà máy, mà phải thêm năng lực

Câu hỏi quan trọng hơn là: sau mỗi dự án FDI, Việt Nam có thêm năng lực gì?

Nghị quyết 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam định hướng chuyển từ việc chủ yếu thu hút năng lực sản xuất sang xây dựng và duy trì năng lực sản xuất trong nước. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất được xác định là những động lực quan trọng của mô hình tăng trưởng mới.

Từ một nhà máy đến hệ sinh thái

Một dự án FDI có thể tạo ra hàng nghìn việc làm và đóng góp lớn cho xuất khẩu. Nhưng tác động dài hạn sẽ lớn hơn nếu xung quanh dự án hình thành được mạng lưới doanh nghiệp cung ứng, đội ngũ kỹ sư, hoạt động nghiên cứu và các năng lực công nghệ mới.

Đây là điểm đặt ra yêu cầu mới đối với thu hút FDI: không chỉ quan tâm dự án mang bao nhiêu vốn vào Việt Nam, mà cần nhìn vào những giá trị có khả năng “ở lại”.

Với các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, sản xuất tiên tiến hay năng lượng, giá trị của khoản đầu tư không chỉ nằm ở dây chuyền sản xuất. Đó còn là số chuyên gia được đào tạo, công nghệ được tiếp nhận, hoạt động R&D được triển khai, doanh nghiệp trong nước được nâng cấp và những sản phẩm trí tuệ được hình thành.

Nghị quyết 19 định hướng thu hút FDI có chọn lọc, gắn với chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và tăng cường liên kết với khu vực kinh tế trong nước. Khi đó, một nhà máy FDI không còn là “điểm đến” cuối cùng của dòng vốn mà có thể trở thành hạt nhân kéo theo cả hệ sinh thái doanh nghiệp.

Đo FDI bằng phần năng lực để lại

Liên kết với doanh nghiệp trong nước thường được nhìn qua tỷ lệ nội địa hóa. Tuy nhiên, nếu chỉ tính số linh kiện, nguyên liệu được mua trong nước, chưa thể phản ánh đầy đủ mức độ giá trị được tạo ra tại Việt Nam.

Mục tiêu dài hạn phải là nội địa hóa năng lực: từ cung cấp đầu vào đơn giản tiến tới kỹ thuật, thiết kế, nghiên cứu và phát triển, năng lực số, sản xuất tiên tiến và quản trị chuỗi cung ứng.

Muốn vậy, doanh nghiệp Việt Nam phải đủ sức tiếp nhận và làm chủ công nghệ. Chuyển giao công nghệ không tự diễn ra chỉ vì có chính sách khuyến khích. Công nghệ chỉ trở thành năng lực trong nước khi có doanh nghiệp, kỹ sư, trường đại học và viện nghiên cứu đủ khả năng hấp thụ, cải tiến và thương mại hóa.

Vì thế, hiệu quả FDI cần được nhìn rộng hơn qua những chỉ dấu như số nhà cung cấp Việt Nam được nâng cấp, nhân lực kỹ thuật được đào tạo, hoạt động R&D thực chất, công nghệ được làm chủ, tài sản trí tuệ được hình thành và mức độ hợp tác giữa doanh nghiệp với trường đại học.

Việt Nam vẫn cần vốn quốc tế, công nghệ và các tập đoàn toàn cầu để phát triển bán dẫn, AI, sản xuất tiên tiến, năng lượng, hạ tầng số và kinh tế xanh. Nhưng khi nền kinh tế bước lên nấc thang mới, quy mô dòng vốn chỉ là một phần của câu chuyện.

Thước đo dài hạn còn nằm ở những năng lực mà dòng vốn đó giúp hình thành tại Việt Nam. Đó chính là bước chuyển từ “nhà máy FDI” sang hệ sinh thái, nơi nguồn lực quốc tế không chỉ tạo thêm sản lượng mà còn góp phần tạo ra doanh nghiệp, công nghệ, nhân lực và năng lực cạnh tranh của Việt Nam.

Minh Thành (t/h)