Kết nối Á – Âu bằng đường sắt: Cơ hội rộng mở cho hàng hóa Việt

Vận tải đường sắt liên vận quốc tế được đánh giá là một trong những kênh logistics có tiềm năng lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu xuất nhập khẩu và kết nối chuỗi cung ứng ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, tại Việt Nam, loại hình vận tải này hiện vẫn chưa phát huy hết năng lực do nhiều rào cản về hạ tầng kỹ thuật và tổ chức vận hành.

Hiện nay, hệ thống đường sắt Việt Nam kết nối quốc tế thông qua hai cửa khẩu chính là ga Đồng Đăng và ga Lào Cai. Đây là các điểm trung chuyển quan trọng, cho phép hàng hóa từ Việt Nam tiếp cận thị trường Trung Quốc, đồng thời thông qua mạng lưới đường sắt nước này để đi tiếp tới các khu vực như Trung Á, châu Âu, Mông Cổ và Liên bang Nga.

Mặc dù vậy, tỷ trọng hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường sắt vẫn còn khiêm tốn. Theo số liệu năm 2025, tại cửa khẩu quốc tế Đồng Đăng, kim ngạch vận chuyển bằng đường sắt chỉ chiếm khoảng 5% tổng lượng hàng hóa xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Trung Quốc. Con số này cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn, nhưng cũng phản ánh rõ những hạn chế đang tồn tại.

Một trong những “nút thắt” lớn nhất hiện nay là sự khác biệt về khổ đường giữa Việt Nam và các nước kết nối. Hệ thống đường sắt Việt Nam được xây dựng từ đầu thế kỷ XX với khổ đường 1.000mm, trong khi tiêu chuẩn phổ biến trên thế giới, bao gồm cả Trung Quốc, là 1.435mm. Sự “lệch pha” này khiến hàng hóa phải chuyển tải giữa các đoàn tàu khi qua biên giới, làm tăng chi phí, kéo dài thời gian và giảm tính cạnh tranh so với các phương thức vận tải khác.

Không chỉ vậy, hạ tầng kỹ thuật còn nhiều hạn chế như bán kính đường cong nhỏ, tốc độ tàu thấp, chủ yếu sử dụng đầu máy diesel… cũng ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác. Điều này khiến vận tải đường sắt chưa thể trở thành lựa chọn ưu tiên của doanh nghiệp trong hoạt động logistics quốc tế.

Thực tế vận hành cho thấy, hàng hóa từ cảng Hải Phòng hoặc các tỉnh phía Nam khi xuất sang Trung Quốc qua ga Lào Cai phải chuyển tải giữa tàu khổ 1.000mm và tàu khổ 1.435mm tại khu vực biên giới. Trong khi đó, tuyến qua ga Đồng Đăng cũng phải trung chuyển bằng ô tô hoặc chuyển sang tàu khổ tiêu chuẩn từ các ga nội địa. Những công đoạn này làm gia tăng chi phí và giảm hiệu quả vận chuyển.

Dù còn nhiều khó khăn, vận tải đường sắt liên vận quốc tế vẫn ghi nhận xu hướng tăng trưởng tích cực. Trong giai đoạn 2021-2025, tổng sản lượng hàng hóa qua hai cửa khẩu chính đạt khoảng 5,1 triệu tấn. Riêng năm 2025 đạt 1,12 triệu tấn, tăng 19% so với năm trước. Đáng chú ý, riêng tuyến vận tải Việt Nam – Trung Quốc đã vận chuyển hơn 1 triệu tấn hàng hóa trong năm 2025, tăng gần 30%, cho thấy xu hướng dịch chuyển dần sang đường sắt.

Bên cạnh hàng hóa xuất nhập khẩu trực tiếp, lượng container quá cảnh qua Trung Quốc đi các thị trường thứ ba cũng đóng góp vào sự tăng trưởng chung. Điều này mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới logistics Á – Âu thông qua hệ thống đường sắt liên vận.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, quy hoạch phát triển đường sắt giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định ba tuyến kết nối quốc tế trọng điểm, bao gồm tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, tuyến Hà Nội – Đồng Đăng và tuyến Hải Phòng – Hạ Long – Móng Cái. Trong đó, một số dự án đã và đang được triển khai các bước chuẩn bị đầu tư.

Đáng chú ý, các tuyến đường sắt mới dự kiến được xây dựng theo tiêu chuẩn khổ 1.435mm, điện khí hóa, với tốc độ thiết kế cao hơn đáng kể so với hiện nay. Việc đồng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật với mạng lưới quốc tế được kỳ vọng sẽ giảm chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian và nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam.

Song song với đầu tư hạ tầng, các cơ quan chức năng cũng đang nghiên cứu nâng cấp các ga liên vận quốc tế thành trung tâm logistics hiện đại, tăng khả năng xếp dỡ container và kết nối đa phương thức giữa đường sắt, đường bộ, cảng biển và cảng cạn. Đây được xem là yếu tố then chốt để hình thành chuỗi logistics hoàn chỉnh.

Ngoài ra, việc đơn giản hóa thủ tục hải quan, kiểm dịch và vận tải quốc tế cũng đang được thúc đẩy, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp sử dụng vận tải đường sắt. Đồng thời, hợp tác quốc tế trong khuôn khổ các tổ chức đường sắt khu vực và liên khu vực tiếp tục được tăng cường.

Trong bối cảnh chi phí logistics vẫn là một trong những điểm nghẽn của nền kinh tế, phát triển vận tải đường sắt liên vận quốc tế được kỳ vọng sẽ góp phần giảm chi phí, tăng hiệu quả lưu thông hàng hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi các dự án hạ tầng mới được triển khai đồng bộ, dư địa tăng trưởng của lĩnh vực này vẫn còn rất lớn trong những năm tới.

VT