Tăng trưởng bền vững: Từ 'luật chơi xanh' đến nâng cao giá trị xuất khẩu

Theo TS. Nguyễn Thị Thu Trang, Chuyên gia về pháp luật và hội nhập kinh tế quốc tế, các tiêu chuẩn bền vững hiện nay không còn mang tính khuyến nghị, mà đã được thể chế hóa thành quy định pháp luật tại nhiều thị trường nhập khẩu lớn. Những tiêu chuẩn này bao trùm từ giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng sạch, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, tuân thủ quyền lao động, đến trách nhiệm xã hội và kinh tế tuần hoàn.

Đáng chú ý, Liên minh châu Âu (EU), một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, đang triển khai hàng loạt quy định mới như Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM), Quy định chống phá rừng (EUDR), yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng bền vững, thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Những quy định này được ví như "luật chơi mới" mà hàng hóa xuất khẩu buộc phải tuân thủ nếu muốn tiếp cận và duy trì thị phần.

Theo phân tích của TS. Nguyễn Thị Thu Trang, các tiêu chuẩn bền vững tác động đến xuất khẩu Việt Nam theo ba hướng chính. Thứ nhất, gia tăng yêu cầu kỹ thuật và chi phí tuân thủ đối với sản phẩm. Thứ hai, phát sinh các nghĩa vụ tài chính mới, điển hình là thuế carbon và các chi phí liên quan đến chứng nhận, kiểm toán. Thứ ba, đòi hỏi mức độ minh bạch và trách nhiệm giải trình cao hơn trong toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khâu nguyên liệu đến sản xuất và phân phối.

Những yêu cầu này đặt ra thách thức không nhỏ, đặc biệt với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tuy nhiên, TS. Nguyễn Thị Thu Trang nhấn mạnh đây là quá trình "khó nhưng không thể né tránh". Phần lớn các quy định đều có lộ trình thực hiện từng bước, tạo dư địa để doanh nghiệp chủ động chuẩn bị, thích ứng và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh.

Câu chuyện tăng trưởng bền vững và nâng cao giá trị gia tăng thể hiện rõ nét qua các ngành xuất khẩu chủ lực. Với ngành da giày - túi xách, bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam, cho rằng dù kim ngạch xuất khẩu năm 2025 dự kiến đạt khoảng 28-29 tỷ USD, nhưng thách thức lớn nhất của ngành không nằm ở quy mô, mà ở chất lượng tăng trưởng.

Theo bà Xuân, trong nhiều năm qua, ngành da giày Việt Nam chủ yếu phát triển theo mô hình gia công xuất khẩu cho các thương hiệu toàn cầu. Mô hình này giúp duy trì đơn hàng và việc làm, song giá trị gia tăng mang lại còn hạn chế. Để phát triển bền vững, ngành cần chuyển dần từ phương thức gia công truyền thống sang các mô hình có giá trị cao hơn như FOB, ODM và tiến tới OBM, gắn với thiết kế, xây dựng thương hiệu và đổi mới sáng tạo.

Tương tự, với ngành gỗ và lâm sản, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, cho rằng ngành đang đối mặt với nghịch lý: Quy mô xuất khẩu lớn nhưng biên lợi nhuận ngày càng bị thu hẹp. Việc chạy theo tăng trưởng nóng, mở rộng quy mô bằng mọi giá có thể khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương khi thị trường biến động hoặc khi các rào cản kỹ thuật được siết chặt.

Theo ông Hoài, ngành gỗ cần chuyển mạnh từ tư duy tăng trưởng theo sản lượng sang tăng trưởng theo giá trị, tập trung nâng cao chất lượng sản phẩm, cải thiện quản trị, đầu tư công nghệ và đa dạng hóa thị trường. Đây cũng là thông điệp chung cho nhiều ngành xuất khẩu khác trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang đặt ra những chuẩn mực cao hơn về phát triển bền vững.

"Xanh hóa" là quá trình xuyên suốt

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng tăng trưởng xuất khẩu bền vững trước hết phải dựa trên nền tảng sản xuất trong nước. Việc phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, chủ động nguồn nguyên liệu, linh kiện và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa không chỉ giúp gia tăng giá trị gia tăng trong nước, mà còn nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Bên cạnh đó, làm chủ công nghệ, tiêu chuẩn và thị trường được xem là yêu cầu mang tính sống còn. Theo ông Trần Thanh Hải, "xanh hóa" không chỉ là câu chuyện của một sản phẩm riêng lẻ, mà là quá trình xuyên suốt từ sản xuất, logistics đến phân phối và tiêu dùng. Doanh nghiệp nào chủ động thích ứng sớm với tiêu chuẩn xanh sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt trong dài hạn.

Liên quan đến tiêu chuẩn và phát triển bền vững, TS. Võ Trí Thành khẳng định đây là yêu cầu sống còn của thị trường và người tiêu dùng. Doanh nghiệp không đáp ứng tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn bền vững sẽ khó tiếp cận thị trường và đặc biệt là khó tiếp cận nguồn vốn. Hiện nay, phần lớn dòng vốn toàn cầu đều gắn với các tiêu chí ESG; nếu không đáp ứng, doanh nghiệp sẽ bị loại khỏi cuộc chơi.

Ông cũng đề cập tới vai trò của logistics và tài chính thương mại, những mắt xích còn nhiều hạn chế của Việt Nam. Chi phí logistics cao, mức độ mở cửa thị trường dịch vụ còn thấp và thiếu các công cụ tài trợ thương mại hiện đại đang làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

Theo vị chuyên gia này, mục tiêu tăng trưởng hai con số là quan trọng, nhưng điều cốt lõi hơn là chất lượng tăng trưởng. Xuất khẩu cần gắn với nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh, công nghệ và thương hiệu, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho phát triển dài hạn của nền kinh tế Việt Nam.

Theo Chinhphu.vn