Thị trường xe máy điện sôi động: Áp lực kiểm soát nguồn gốc và chất lượng

Thị trường mở rộng, yêu cầu kiểm soát chất lượng ngày càng cao

Xe máy điện đang dần trở thành lựa chọn đáng chú ý trên thị trường phương tiện cá nhân tại Việt Nam. Sản phẩm ngày càng đa dạng về thiết kế, công suất, quãng đường di chuyển và giá bán, tiếp cận nhiều nhóm khách hàng thay vì chỉ tập trung vào học sinh, sinh viên như trước đây.

Xu hướng giao thông xanh, nhu cầu tiết kiệm chi phí vận hành cùng các chính sách khuyến khích chuyển đổi phương tiện đang tạo thêm động lực cho phân khúc này. Theo thống kê của Motorcycles Data, trong 7 tháng đầu năm 2026, Việt Nam tiêu thụ 513.742 xe máy điện, tăng 97,2% so với cùng kỳ năm trước. Thị phần xe máy điện trong tổng thị trường xe máy tăng từ 16,8% lên 27,6%.

Cùng với nhu cầu gia tăng, thị trường có sự góp mặt của nhiều thương hiệu trong và ngoài nước. Các sản phẩm được phân phối qua hệ thống đại lý, cửa hàng chuyên doanh và nền tảng trực tuyến. Trong đó, xe nhập khẩu và các dòng xe sử dụng linh kiện nhập khẩu tạo thêm lựa chọn về mẫu mã, công nghệ và giá bán.

Tuy nhiên, sự đa dạng về sản phẩm cũng khiến việc nhận diện nguồn gốc trở nên phức tạp hơn. Một mẫu xe mang thương hiệu nước ngoài không đồng nghĩa với việc toàn bộ phương tiện đều được nhập khẩu nguyên chiếc. Sản phẩm có thể được nhập khẩu hoàn chỉnh, lắp ráp trong nước từ linh kiện nhập khẩu hoặc sản xuất trong nước theo hình thức hợp tác, chuyển giao công nghệ. Do đó, việc xác định xuất xứ cần căn cứ vào hồ sơ của từng mẫu xe, thay vì chỉ dựa trên tên thương hiệu hay thông tin quảng cáo.

Đối với xe nhập khẩu, doanh nghiệp phải bảo đảm hồ sơ về nguồn gốc, chất lượng và các yêu cầu kỹ thuật trước khi đưa sản phẩm ra thị trường. Người mua cũng cần được cung cấp thông tin rõ ràng về đơn vị nhập khẩu, thông số kỹ thuật, chế độ bảo hành, nguồn gốc pin, ắc quy và các bộ phận quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu về minh bạch thương mại mà còn liên quan trực tiếp đến quyền lợi, an toàn của người sử dụng.

Yêu cầu này càng đáng chú ý khi Bộ Xây dựng ban hành hai quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới đối với động cơ và ắc quy sử dụng cho xe mô tô điện, xe gắn máy điện. Cụ thể, Thông tư số 12/2026/TT-BXD ban hành QCVN 30:2026/BXD về động cơ điện; Thông tư số 13/2026/TT-BXD ban hành QCVN 31:2026/BXD về ắc quy. Cả hai văn bản có hiệu lực từ ngày 9/10/2026, áp dụng đối với hoạt động sản xuất, lắp ráp trong nước, nhập khẩu và công tác kiểm tra, thử nghiệm, chứng nhận chất lượng an toàn kỹ thuật.

Thông tin từ Cục Đăng kiểm Việt Nam cho thấy, các quy chuẩn mới cụ thể hóa phương pháp lấy mẫu và thử nghiệm đối với động cơ, ắc quy. Trao đổi với Báo Xây dựng ngày 9/10/2026, lãnh đạo Trung tâm Thử nghiệm phương tiện giao thông đường bộ thuộc Cục Đăng kiểm Việt Nam cho biết, hồ sơ đăng ký kiểm tra, thử nghiệm và chứng nhận động cơ, ắc quy được áp dụng theo quy định mới kể từ thời điểm này. Những kiểu loại đã được tiếp nhận hồ sơ trước đó tiếp tục xử lý theo quy định tại thời điểm tiếp nhận; các báo cáo thử nghiệm đã cấp vẫn được sử dụng phục vụ chứng nhận.

Theo QCVN 30:2026/BXD, mỗi kiểu loại động cơ sản xuất, lắp ráp hoặc mỗi lô hàng nhập khẩu phải có hai mẫu thử, kèm các cụm chi tiết cần thiết để động cơ hoạt động bình thường. Quy chuẩn cũng quy định phương pháp thử khả năng ngăn vật thể xâm nhập vào bên trong động cơ. Đối với ắc quy, QCVN 31:2026/BXD bổ sung ắc quy tháo rời vào phạm vi điều chỉnh và thay đổi phương pháp thử ngâm nước đối với một số loại ắc quy.

Những quy định này tạo cơ sở kỹ thuật cụ thể hơn để đánh giá chất lượng các bộ phận quan trọng của xe máy điện. Việc kiểm soát vì thế không chỉ dừng ở hồ sơ xuất xứ, chứng từ hàng hóa mà còn phải gắn với kết quả thử nghiệm, chứng nhận theo quy chuẩn tương ứng.

Từ vi phạm trên thị trường đến bài toán truy xuất nguồn gốc

Bên cạnh sự phát triển của thị trường, một số vụ việc được lực lượng chức năng phát hiện trong năm 2026 cho thấy rủi ro liên quan đến nguồn gốc hàng hóa, thông số kỹ thuật và chất lượng linh kiện xe điện vẫn hiện hữu.

Ngày 5/5/2026, Đội Quản lý thị trường số 1, Chi cục Quản lý thị trường thành phố Hà Nội kiểm tra một cơ sở kinh doanh xe điện tại số 20, ngõ 12 Khuất Duy Tiến. Lực lượng chức năng phát hiện 29 xe đạp điện không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc. Đáng chú ý, phương tiện thể hiện thông số động cơ 240W, tốc độ giới hạn 25 km/h, nhưng qua kiểm tra thực tế, chủ cơ sở thừa nhận xe đã bị thay đổi kết cấu, sử dụng động cơ có công suất từ 600W trở lên, tốc độ tối đa có thể đạt 60 km/h.

Từ vụ việc này, đại diện lãnh đạo Đội Quản lý thị trường số 1 cảnh báo tình trạng một số cơ sở lợi dụng việc thể hiện thông số kỹ thuật thấp để kinh doanh phương tiện đã bị thay đổi kết cấu, khiến công suất và tốc độ thực tế cao hơn nhiều so với thông số công bố. Lực lượng chức năng cho biết sẽ tiếp tục tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý các hành vi can thiệp kỹ thuật làm thay đổi tính năng vận hành và quảng bá sai lệch về phân loại phương tiện.

Ở góc độ quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cũng yêu cầu lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra mặt hàng xe điện hai bánh. Động thái này cho thấy công tác quản lý không chỉ tập trung vào việc phát hiện hàng hóa không rõ nguồn gốc mà còn phải kiểm soát tính trung thực của thông tin sản phẩm, thông số kỹ thuật và tình trạng thực tế của phương tiện lưu thông trên thị trường.

Một vụ việc khác tại Lào Cai cũng đặt ra vấn đề về nguồn gốc và chất lượng linh kiện. Ngày 14/5/2026, Đội Quản lý thị trường số 7 phối hợp với Công an xã Gia Phú và Phòng Kinh tế xã kiểm tra một cơ sở kinh doanh phụ kiện xe đạp điện, xe máy điện. Tại đây, lực lượng chức năng phát hiện 4 bộ IC điều tốc xe máy điện loại 100s và 19 bộ loại 80s đã qua sử dụng, không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc xuất xứ. Số linh kiện này không có tem nhãn, tem hợp chuẩn, hợp quy; dây điện kết nối bị đứt gãy, tiềm ẩn nguy cơ chập cháy khi sử dụng. Chủ cơ sở khai nhận thu mua hàng trôi nổi để phục vụ sửa chữa, độ chế xe điện.

Hai vụ việc không trực tiếp chứng minh xe máy điện nhập khẩu vi phạm chất lượng, nhưng phản ánh những rủi ro trong quá trình kinh doanh, sửa chữa và lưu thông phương tiện, linh kiện xe điện. Khi hàng hóa thiếu hồ sơ chứng minh nguồn gốc, thông số kỹ thuật không đúng thực tế hoặc linh kiện đã qua sử dụng được đưa vào sửa chữa, độ chế, việc kiểm soát chất lượng và truy trách nhiệm khi xảy ra sự cố sẽ gặp nhiều khó khăn.

Với xe máy điện, chất lượng không chỉ nằm ở phương tiện hoàn chỉnh mà còn phụ thuộc vào sự đồng bộ của động cơ, bộ điều khiển, pin hoặc ắc quy và hệ thống dây dẫn. Một linh kiện không bảo đảm tiêu chuẩn hoặc bị thay thế không đúng chủng loại có thể ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống vận hành. Vì vậy, kiểm soát cần được thực hiện xuyên suốt từ khâu nhập khẩu, phân phối đến sửa chữa, bảo dưỡng.

Doanh nghiệp nhập khẩu và phân phối cần bảo đảm tính hợp pháp của hàng hóa, lưu giữ hồ sơ về xuất xứ, chất lượng, cung cấp thông tin chính xác và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hành, hỗ trợ kỹ thuật. Cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm tra chứng từ, đối chiếu thông số thực tế, giám sát chất lượng động cơ, ắc quy và linh kiện thay thế, đồng thời chú trọng cả hoạt động kinh doanh trên nền tảng trực tuyến.

Thị trường xe máy điện phát triển là xu hướng phù hợp với định hướng giao thông xanh, song tăng trưởng cần đi cùng chất lượng và tính minh bạch. Kiểm soát chặt chẽ từ khâu nhập khẩu, sản xuất, phân phối đến sửa chữa, bảo hành không chỉ giúp hạn chế hàng hóa không rõ nguồn gốc mà còn bảo vệ người tiêu dùng và tạo nền tảng cho thị trường phát triển bền vững.

Minh Thành