Bộ Khoa học và Công nghệ siết đạo văn, cấm dùng AI tạo dữ liệu giả trong nghiên cứu khoa học

Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ theo Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của hướng dẫn lần này là việc định nghĩa cụ thể và mở rộng phạm vi các hành vi bị xem là đạo văn trong hoạt động nghiên cứu khoa học.

Theo đó, đạo văn không chỉ là hành vi sao chép nội dung, hình ảnh, dữ liệu hay ý tưởng của người khác mà không trích dẫn đầy đủ, trung thực, mà còn bao gồm cả việc sử dụng lại sản phẩm trí tuệ của chính mình nhưng không dẫn nguồn phù hợp.

Đặc biệt, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng xác định hành vi thuê hoặc nhờ người khác thực hiện sản phẩm nghiên cứu nhưng công bố dưới tên mình là một dạng đạo văn và vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.

Làm giả dữ liệu nghiên cứu có thể bị cấm nghiên cứu vô thời hạn

Bên cạnh đạo văn, hướng dẫn mới cũng phân định rõ các hành vi “ngụy tạo dữ liệu”, “giả mạo dữ liệu” và “làm sai lệch bản chất nghiên cứu”.

Trong đó:

Ngụy tạo dữ liệu là việc tự tạo ra dữ liệu hoặc kết quả nghiên cứu không có thật rồi công bố như thật.

Giả mạo dữ liệu là hành vi can thiệp, chỉnh sửa, lược bỏ hoặc bóp méo dữ liệu theo hướng làm thay đổi bản chất nghiên cứu.

Ngoài các vi phạm liên quan trực tiếp đến công bố khoa học, văn bản còn quy định nhiều hành vi bị xem là vi phạm đạo đức nghề nghiệp như:

Che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng

Truyền bá thông tin sai sự thật

Tiết lộ dữ liệu nhạy cảm

Sử dụng kinh phí, thiết bị nghiên cứu vào mục đích cá nhân

Không công khai xung đột lợi ích

Thực hiện nghiên cứu xâm phạm quyền riêng tư, nhân phẩm của cá nhân hoặc cộng đồng

Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh các hành vi như đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, che giấu xung đột lợi ích hay làm sai lệch bản chất nghiên cứu đều được xem là vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.

Theo quy định mới, tùy mức độ vi phạm, cá nhân có thể bị nhắc nhở, cảnh cáo, yêu cầu cải chính hoặc xin lỗi công khai; bị dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ; buộc rút bài báo khoa học; hoàn trả hoặc bị thu hồi kinh phí nghiên cứu cùng các danh hiệu, khen thưởng liên quan.

Đặc biệt, với các trường hợp nghiêm trọng, cá nhân vi phạm có thể bị cấm tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học trong thời hạn nhất định hoặc vô thời hạn.

AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không được tạo dữ liệu giả

Một nội dung thu hút nhiều sự chú ý là lần đầu tiên Bộ Khoa học và Công nghệ đưa ra quy định riêng về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học.

Theo hướng dẫn, AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ và con người phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung, dữ liệu và sản phẩm nghiên cứu.

Nhà nghiên cứu không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, hình ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật. Đồng thời, không được dùng các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm tài liệu tham khảo khoa học.

Người sử dụng AI trong nghiên cứu phải công khai tên công cụ, phiên bản và phạm vi ứng dụng AI trong quá trình thực hiện nghiên cứu. Những nội dung được tạo hoàn toàn bằng AI cũng phải được ghi rõ.

Ngoài ra, hướng dẫn nghiêm cấm việc đưa dữ liệu mật hoặc dữ liệu chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật.

Đáng chú ý, thông tin về các trường hợp vi phạm sẽ được cập nhật lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia, bao gồm tên cá nhân vi phạm, tổ chức công tác, hành vi vi phạm, sản phẩm học thuật bị ảnh hưởng và hình thức xử lý.

Phương Thảo (t/h)