Đề xuất cấm người sinh từ năm 2010 mua và sử dụng thuốc lá kể cả khi đã đủ 18 tuổi

Giải trình trước Quốc hội vào chiều 9/11 về dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết quy định cấm thuốc lá theo thế hệ là một nội dung mới đã được cơ quan soạn thảo nghiên cứu và báo cáo Chính phủ. Trước đó, trong quá trình xây dựng dự thảo luật, Bộ Y tế từng đề nghị Chính phủ xem xét bổ sung quy định cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở đi mua và sử dụng thuốc lá hoặc thiết lập lộ trình triển khai phù hợp hơn với điều kiện kinh tế - xã hội trong nước. Đánh giá tác động từ cơ quan soạn thảo chỉ ra rằng nếu quy định này được thực thi và tuân thủ sẽ giúp kéo giảm tỷ lệ hút thuốc, hạn chế số người chịu ảnh hưởng từ khói thuốc thụ động, qua đó bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tiết kiệm chi phí chăm sóc y tế. Tuy nhiên, sau khi lấy ý kiến, đa số thành viên Chính phủ cho rằng cần cân nhắc kỹ lưỡng nên đề xuất đã được rút khỏi dự thảo. Dẫn chứng thực tế quốc tế, Bộ trưởng Đào Hồng Lan thông tin New Zealand từng thông qua chính sách tương tự vào năm 2022 nhưng đã bãi bỏ trước khi có hiệu lực, trong khi Maldives áp dụng từ tháng 11/2025 đối với người sinh từ năm 2007 trở đi nhưng đây lại là quốc đảo có quy mô dân số chỉ khoảng 530.000 người, còn dự thảo Luật Thuốc lá và Thuốc lá điện tử của Anh đưa ra hồi tháng 4/2026 đề xuất cấm bán cho người sinh từ tháng 1/2009 trở đi cũng dự kiến đến năm 2027 mới có hiệu lực. Do chưa có đủ căn cứ thực tiễn để đánh giá trọn vẹn tác động cũng như hiệu quả của chính sách, Chính phủ nhận định hiện chưa đủ cơ sở đưa quy định này vào dự thảo luật, đồng thời sẽ tiếp tục phối hợp cùng cơ quan thẩm tra và tiếp thu ý kiến các đại biểu Quốc hội để hoàn thiện dự án luật, bảo đảm yêu cầu phòng chống tác hại thuốc lá lẫn tính khả thi khi thực hiện.

Dù đã được rút khỏi dự thảo, chính sách “Thế hệ không thuốc lá” (Tobacco-Free Generation - TFG) mới đây tiếp tục nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ khi Hội Hồi sức Cấp cứu và Chống độc Việt Nam, Hội Ung thư Việt Nam và Hội Tim mạch Việt Nam cùng có văn bản kiến nghị đưa nội dung này trở lại dự thảo luật sửa đổi. Theo phân tích của các hội chuyên ngành, luật hiện hành chủ yếu chỉ cấm người dưới 18 tuổi sử dụng thuốc lá và khi bước qua tuổi trưởng thành, nhóm đối tượng này không còn thuộc diện bị ngăn cấm. Đây được xem là khoảng trống cần xem xét lại khi sửa luật bởi việc chỉ giới hạn ở độ tuổi dưới 18 chưa thể ngăn chặn nguy cơ giới trẻ bắt đầu hút thuốc ngay khi bước sang tuổi trưởng thành. Mặt khác, đặc tính gây nghiện cao của nicotine cũng khiến công tác phòng chống tác hại thuốc lá gặp nhiều thách thức, khi người hút càng sớm càng dễ lệ thuộc và thường xuất hiện các triệu chứng cai như bồn chồn, mệt mỏi, khó chịu, khó tập trung nếu ngừng sử dụng. Đồng tình với kiến nghị trên, chuyên gia chống độc TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhận định các giải pháp hiện tại còn yếu, mang tính thụ động và chủ yếu đi xử lý hậu quả, vì vậy cần đưa đề xuất trở lại dự luật nhằm giải quyết tận gốc nguy cơ hình thành người hút thuốc mới. Ông nhấn mạnh chính sách này không gây tác động tức thời mà triển khai theo lộ trình kéo dài hàng chục năm, vừa tạo đủ thời gian cho các doanh nghiệp chuyển đổi ngành nghề mà không gây xáo trộn đột ngột, vừa kết hợp song hành chứ không thay thế các biện pháp kiểm soát hiện hành như tăng thuế, cấm quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, xây dựng môi trường không khói thuốc, tăng cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh và hỗ trợ cai nghiện.

Trên bình diện quốc tế, mục tiêu tiến tới một xã hội không thuốc lá hoặc kéo tỷ lệ hút thuốc xuống dưới 5% đã được ít nhất 18 quốc gia nghiên cứu và xây dựng. Hồi tháng 4/2026, nước Anh đã thông qua chính sách “Thế hệ không khói thuốc” nhằm cấm bán các sản phẩm thuốc lá cho những người sinh từ ngày 1/1/2009 trở đi, với ước tính từ Chính phủ nước này rằng chính sách có thể giúp giảm khoảng 1,7 triệu người hút thuốc vào năm 2075, ngăn ngừa 115.000 ca mắc bệnh nghiêm trọng và tiết kiệm hàng tỷ bảng Anh chi phí chăm sóc sức khỏe, y tế. Trước đó, mô hình của Chính phủ New Zealand vào năm 2021 cũng dự báo nếu triển khai hiệu quả, chính sách có thể giúp giảm một nửa tỷ lệ hút thuốc sau 15 năm. Ở quy mô rộng hơn, một nghiên cứu mô phỏng tại 185 quốc gia do Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thực hiện ước tính việc cấm bán thuốc lá cho thế hệ sinh trong giai đoạn 2006-2010 có thể ngăn ngừa khoảng 1,2 triệu ca tử vong vì ung thư phổi vào năm 2095. Dù vậy, các chuyên gia cũng nhìn nhận những con số trên là dự báo từ mô hình dựa trên giả định chính sách được thực thi tốt, và cần nhiều năm đến nhiều thập kỷ mới có thể ghi nhận đầy đủ tác động thực tế.

Kiến nghị quyết liệt từ giới chuyên môn xuất phát từ những thiệt hại nặng nề về cả sinh mạng lẫn kinh tế mà thuốc lá đang gây ra tại Việt Nam. Với hơn 15 triệu người đang sử dụng, tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành tính đến năm 2021 là 20,8%, bao gồm 41,1% ở nam giới và 0,6% ở nữ giới, đưa Việt Nam đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN và nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới. Không dừng lại ở người trực tiếp sử dụng, khói thuốc thụ động còn ảnh hưởng thường xuyên tới 48,2% phụ nữ tại gia đình và 25,4% tại nơi làm việc. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), khói thuốc có khả năng gây bệnh ở hầu hết các cơ quan trong cơ thể, liên đới tới khoảng 20 loại ung thư, đột quỵ, nhồi máu cơ tim, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cùng nhiều vấn đề về sức khỏe sinh sản, làm tăng nguy cơ dị tật thai nhi, sinh non, thai chết lưu, nhau tiền đạo và nhau bong non ở phụ nữ mang thai. Tại Việt Nam, một khảo sát ở Bệnh viện K cho thấy có tới 96,8% bệnh nhân ung thư phổi từng có tiền sử hút thuốc lá, và ước tính mỗi năm cả nước ghi nhận hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá, trong đó khoảng 18.800 người mất mạng vì tiếp xúc với khói thuốc thụ động. Xét về tổn thất kinh tế, một nghiên cứu trong nước vào năm 2022 chỉ ra chi phí điều trị và thiệt hại do 35 căn bệnh liên quan đến thuốc lá đã lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP và gấp hơn 5 lần tổng số thuế thu được từ ngành hàng này trong cùng năm, chưa kể khoảng 99.000 tỷ đồng tương đương 1,04% GDP phải gánh thêm do chi phí ô nhiễm môi trường từ thuốc lá.

Tâm An (t/h)