Phát triển công nghiệp hỗ trợ: Xây nền cho năng lực công nghiệp quốc gia

Việt Nam hiện có khoảng 7.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, nhưng năng lực tham gia chuỗi cung ứng và các công đoạn có giá trị gia tăng cao còn hạn chế. Tuyến bài nhìn vào bốn vấn đề có quan hệ chặt chẽ: Năng lực thực tế của doanh nghiệp, thị trường và đơn hàng, hệ thống nguồn lực hỗ trợ sản xuất, cùng khả năng tạo ra và giữ lại ngày càng nhiều giá trị, công nghệ trong nước.

Bài 1: Đội ngũ còn mỏng, năng lực còn yếu

Ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, Việt Nam hiện có khoảng 7.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ, tập trung chủ yếu ở các ngành cơ khí, ô tô, điện - điện tử, dệt may và công nghệ cao.

Phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ và vừa, chiếm khoảng 88%. Số liệu khảo sát, điều tra từ cơ sở dữ liệu công nghiệp hỗ trợ của Bộ Công Thương cho thấy khoảng 1.000 doanh nghiệp đủ năng lực cung ứng trực tiếp cho doanh nghiệp lắp ráp và các tập đoàn đa quốc gia, trong đó doanh nghiệp trong nước chiếm khoảng 30%.

Năng lực cung ứng còn nhiều khoảng trống

Một số doanh nghiệp Việt Nam đã có năng lực tương đối tốt trong sản xuất khuôn mẫu, linh kiện xe đạp, xe máy, linh kiện cơ khí tiêu chuẩn, dây cáp điện, linh kiện nhựa - cao su kỹ thuật, săm lốp và một số cụm linh kiện.

Tuy nhiên, khả năng cung ứng của công nghiệp hỗ trợ trong nước có sự khác biệt khá lớn giữa các ngành. Với các nhóm linh kiện cơ khí, điện - điện tử, nhựa - cao su, tỉ lệ cung ứng cho ngành xe máy đạt khoảng 85-95%; điện tử gia dụng 30-60% tùy loại linh kiện; ô tô 15-40%; thiết bị đồng bộ 30-45%; điện tử, tin học - viễn thông 30-50%. Đối với công nghiệp công nghệ cao, tỉ lệ này mới khoảng 5-10%.

Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp lưu ý, các tỉ lệ trên phản ánh khả năng cung ứng theo loại linh kiện, không đồng nhất với tỉ lệ nội địa hóa tính theo giá trị của sản phẩm cuối cùng.

Khả năng cung ứng còn phụ thuộc vào trình độ công nghệ, quản trị và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất của doanh nghiệp. Khảo sát 7.000 doanh nghiệp của Bộ Công Thương cho thấy chỉ khoảng 20% doanh nghiệp có chứng nhận ISO 9000; hơn 10% sử dụng thiết bị tự động hóa và chưa đến 10% sử dụng robot trong dây chuyền sản xuất.

Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị cho rằng, điểm nghẽn không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng mà còn ở năng lực của doanh nghiệp tại những công đoạn có giá trị gia tăng cao. Những hạn chế về vốn dài hạn, công nghệ, quản trị, tiêu chuẩn và nhân lực kỹ thuật đang ảnh hưởng đến khả năng nâng cấp của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ.

TS. Nguyễn Lê Hùng, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, hạn chế của doanh nghiệp không chỉ nằm ở máy móc, thiết bị mà còn ở năng lực nghiên cứu-phát triển, thiết kế, đổi mới sản phẩm và làm chủ công nghệ.

Để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, ông Nguyễn Lê Hùng cho rằng doanh nghiệp phải từng bước nâng năng lực từ tiếp nhận, vận hành công nghệ lên cải tiến, thiết kế và phát triển sản phẩm. Đây là điều kiện để chuyển từ gia công, sản xuất chi tiết theo yêu cầu sang đảm nhiệm những công đoạn có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.

Thực tế, tỉ lệ doanh nghiệp tham gia công đoạn thiết kế hiện mới khoảng 19% đối với dệt may, da giày và 33% đối với điện tử. Ông Phạm Văn Quân dẫn trường hợp Samsung hiện có 340 doanh nghiệp Việt Nam là nhà cung ứng cấp 1 và cấp 2, song chủ yếu cung cấp vật tư tiêu hao, bao bì, in ấn và các linh kiện có hàm lượng công nghệ, giá trị gia tăng chưa cao.

Nâng được năng lực sản xuất mới là một bước. Để sản phẩm đi vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp còn phải đáp ứng các yêu cầu của khách hàng trong suốt quá trình sản xuất và giao hàng.

Từ sản xuất được đến cung ứng được

TS. Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành (Ban Chính sách, chiến lược Trung ương) cho rằng, doanh nghiệp muốn tham gia chuỗi cung ứng phải đáp ứng nhiều yêu cầu, từ công nghệ, chất lượng, giá thành, thời gian giao hàng đến năng lực quản trị và khả năng duy trì sản xuất ổn định. Các yêu cầu này có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Theo GS.TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội, cơ hội tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cần được xác định theo sản phẩm, công đoạn và khách hàng mục tiêu. Cụ thể, năng lực của doanh nghiệp cần được xem xét qua khả năng duy trì sản xuất ổn định, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, giao hàng tin cậy và đảm nhiệm thêm các công đoạn trong chuỗi.

Việc hỗ trợ cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cần tập trung vào những năng lực còn thiếu đang cản trở cơ hội cung ứng, thay vì cùng lúc triển khai nhiều chứng nhận, phần mềm hoặc khóa đào tạo làm phân tán nguồn lực.

Theo ông Trần Hồng Nam, Thành viên Hội đồng thành viên Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), các dự án và hoạt động sản xuất kinh doanh của tập đoàn cùng các đơn vị thành viên tạo ra nhu cầu thường xuyên về vật tư, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật chuyên ngành, mở cơ hội cho doanh nghiệp trong nước tham gia.

Trong lĩnh vực thăm dò, khai thác dầu khí, doanh nghiệp trong nước đã tham gia nhiều khâu như dịch vụ kỹ thuật, cơ khí-chế tạo, kết cấu và công trình biển, xây lắp, vận tải-logistics, sửa chữa và bảo dưỡng. Trong quá trình đầu tư, vận hành các dự án của Petrovietnam, một số doanh nghiệp từng bước nâng cao năng lực quản lý sản xuất, kiểm soát chất lượng, đáp ứng tiến độ, trình độ nhân sự, lập hồ sơ kỹ thuật và khả năng tham gia các dự án lớn.

Ngay trong hệ sinh thái Petrovietnam, Tổng công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (PV Power) đã tự chủ gia công, phục hồi một số vật tư, thiết bị; đồng thời hợp tác đồng chế tạo với Viettel VMC, NARIME, HAPUMA và các viện nghiên cứu, trường đại học, kết hợp năng lực máy móc, xưởng đúc với công nghệ số hóa, quét 3D.

Đối với các dự án dầu khí và năng lượng, nhà cung ứng phải đáp ứng yêu cầu về vật liệu, quy trình chế tạo, truy xuất nguồn gốc, hồ sơ chất lượng, kiểm tra, thử nghiệm, tiến độ và xử lý sai lệch kỹ thuật.

Khoảng cách từ "sản xuất được" đến "cung ứng được" vì thế không thể đo bằng một vài thiết bị mới hay chứng nhận riêng lẻ. Năng lực chỉ thực sự được xác nhận khi doanh nghiệp đáp ứng ổn định yêu cầu của khách hàng, được lựa chọn tham gia chuỗi và từng bước đảm nhiệm những công đoạn có giá trị cao hơn.

Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ