Tem QR chưa đủ chặn hàng bẩn: Truy xuất nguồn gốc vẫn loay hoay ở “phần ngọn”

Gánh nặng chi phí đè lên hợp tác xã

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi do Bộ Y tế chủ trì xây dựng đang đề xuất bắt buộc truy xuất nguồn gốc điện tử đối với thực phẩm lưu hành trên thị trường. Theo đó, các sản phẩm sẽ phải thể hiện thông tin truy xuất thông qua mã QR, mã vạch, DataMatrix hoặc các hình thức điện tử tương tự để người tiêu dùng và cơ quan quản lý dễ dàng kiểm tra nguồn gốc hàng hóa.

Đây được xem là bước đi phù hợp trong xu thế chuyển đổi số và tăng cường minh bạch chuỗi cung ứng thực phẩm. Trong bối cảnh hàng giả, hàng nhập lậu và thực phẩm bán qua môi trường mạng ngày càng phức tạp, việc ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc được kỳ vọng sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý thị trường.

Tuy nhiên, với nhiều hợp tác xã và hộ sản xuất nông nghiệp, câu chuyện không đơn giản chỉ là dán thêm một con tem lên sản phẩm.

Ông Phạm Ngọc Thạch, Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tổng hợp Sunfood Đà Lạt (Lâm Đồng), cho biết chi phí lớn nhất nằm ở việc duy trì hệ thống phần mềm truy xuất chứ không chỉ ở tiền in tem. Các HTX phải trả phí duy trì nền tảng quản lý dữ liệu hằng năm, trong khi doanh thu nông nghiệp vốn đã chịu áp lực lớn bởi biến động giá cả thị trường.

Theo tính toán của nhiều đơn vị sản xuất, mỗi tem truy xuất hiện có giá từ vài trăm đồng. Với các HTX cung ứng hàng chục nghìn sản phẩm mỗi ngày, chi phí tem nhãn, quản lý dữ liệu và nhân công vận hành có thể lên tới hàng chục triệu đồng mỗi tháng.

Khoản chi này đặc biệt tạo áp lực đối với các HTX quy mô nhỏ và trung bình, nhất là trong bối cảnh biên lợi nhuận ngành nông nghiệp vốn không cao. Nếu không có cơ chế hỗ trợ về phần mềm, nền tảng dữ liệu hoặc thiết bị công nghệ, nhiều đơn vị khó duy trì lâu dài.

Các chuyên gia cho rằng nếu triển khai đại trà nhưng thiếu chính sách hỗ trợ phù hợp, truy xuất nguồn gốc rất dễ trở thành gánh nặng chi phí thay vì động lực nâng chất lượng sản phẩm.

Quản lý từ gốc mới là chìa khóa

Một thực tế được nhiều chuyên gia chỉ ra là mã QR chỉ phản ánh dữ liệu do người sản xuất nhập vào hệ thống, chứ chưa thể tự bảo đảm tính trung thực của quy trình sản xuất nếu thiếu kiểm soát độc lập.

Hiện nay, người tiêu dùng có thể quét mã để biết vùng trồng, ngày thu hoạch, quy trình chăm sóc hay đơn vị sản xuất. Tuy nhiên, nếu sản phẩm bên trong không đúng với thông tin được khai báo thì rất khó phát hiện bằng mắt thường.

Đây chính là khoảng trống khiến không ít người lo ngại công nghệ truy xuất đang bị lợi dụng như một cách “hợp thức hóa” sản phẩm kém chất lượng thành hàng đạt chuẩn.

Theo đại diện một số HTX tại Hà Nội, tình trạng hàng hóa từ vùng trồng chưa đạt tiêu chuẩn được đưa vào đóng gói dưới mã QR của vùng đạt chuẩn vẫn có nguy cơ xảy ra nếu khâu kiểm tra không đủ chặt chẽ.

Ông Hoàng Văn Thám, Giám đốc HTX Chúc Sơn, cho rằng mã QR chỉ là công đoạn cuối của chuỗi giá trị. Điều cốt lõi vẫn là chất lượng sản phẩm, tính minh bạch của dữ liệu và trách nhiệm của người sản xuất.

“Nếu đầu vào không được kiểm soát, còn tình trạng sử dụng vật tư kém chất lượng thì việc dán tem cũng khó tạo ra giá trị thực sự”, ông Thám nhận định.

Theo các chuyên gia kinh tế nông nghiệp, vấn đề quan trọng nhất hiện nay là phải kiểm soát chặt vật tư đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và giống cây trồng ngay từ khâu nhập khẩu, sản xuất và lưu thông trên thị trường.

NGƯT.TS Nguyễn Trung Đông, Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ NN&MT), cho biết thị trường vật tư nông nghiệp hiện vẫn tồn tại nhiều bất cập khi tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng chưa được kiểm soát triệt để.

Trong khi kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật là ngành nghề có điều kiện với nhiều yêu cầu nghiêm ngặt về chứng nhận và chuyên môn, việc giám sát thực tế tại nhiều địa phương vẫn chưa đồng bộ.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng cho rằng để mã QR phát huy hiệu quả thực sự, cần phát triển các giải pháp truy xuất có độ bảo mật cao hơn như mã QR tự hủy hoặc mã định danh riêng cho từng lô hàng nhằm hạn chế nguy cơ làm giả.

Quan trọng hơn, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ phần mềm, nền tảng quản lý dữ liệu và thiết bị công nghệ cho các HTX thay vì để các đơn vị sản xuất tự xoay xở giữa thị trường công nghệ còn thiếu tiêu chuẩn thống nhất.

Theo đánh giá của giới chuyên môn, truy xuất nguồn gốc bằng QR là xu hướng tất yếu của nền kinh tế số, nhưng không thể trở thành “chiếc đũa thần” giải quyết toàn bộ vấn đề an toàn thực phẩm.

Muốn xây dựng niềm tin bền vững cho thị trường nông sản, điều cần thiết không chỉ là siết khâu dán tem, mà phải bắt đầu từ việc làm sạch thị trường vật tư nông nghiệp, nâng cao trách nhiệm người sản xuất và xây dựng cơ chế giám sát minh bạch từ gốc đến ngọn.

Nam Sơn