Gần hai thập kỷ phòng, chống hàng giả: Siết chặt chế tài hình sự, kiểm soát toàn diện từ thực địa đến không gian mạng

Cách đây tròn 19 năm, khi kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng vào thị trường toàn cầu, vấn nạn hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ bùng phát, đe dọa trực tiếp môi trường kinh doanh lẫn sự an toàn của người dân. Trước yêu cầu cấp bách đó, ngày 12 tháng 11 năm 2007 tại Hà Nội, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã ký Công văn số 6512/VPCP-V.I gửi Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam (VATAP) cùng Ban Chỉ đạo 27 Trung ương. Trên cơ sở Báo cáo số 97/2007/VP-HH ngày 28 tháng 10 năm 2007 của VATAP và sự đồng thuận của các cơ quan, doanh nghiệp, thay mặt Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đã đồng ý chọn ngày 29 tháng 11 hằng năm làm Ngày phòng, chống hàng giả, hàng nhái. Quyết sách này không chỉ tạo lập cột mốc kỷ niệm dịp 29 tháng 11, sánh cùng Ngày truyền thống lực lượng Cảnh sát môi trường và Ngày Quốc tế Đoàn kết với Nhân dân Palestine, mà còn thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành quốc gia khi giao VATAP phối hợp với các Bộ gồm Quốc phòng, Công an, Tài chính, Công Thương, Khoa học và Công nghệ, Thông tin và Truyền thông, Văn hóa - Thể thao và Du lịch cùng Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đẩy mạnh tuyên truyền, bảo vệ thương hiệu doanh nghiệp và quyền lợi người tiêu dùng.

Tính đến tháng 11 năm 2026, bộ máy thực thi trên mặt trận này đã trưởng thành vượt bậc. Từ Ban Chỉ đạo 27 Trung ương buổi đầu, cơ chế liên ngành được nâng cấp thành Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia), đặt dưới sự chỉ đạo của các Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Chính phủ qua nhiều thời kỳ như ông Nguyễn Xuân Phúc, ông Bùi Thanh Sơn và Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc. Trên thực địa, lực lượng Quản lý thị trường thuộc Bộ Công Thương, từ mô hình Tổng cục Quản lý thị trường đến Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước hiện nay, luôn giữ vai trò chủ công kiểm soát lưu thông hàng hóa. Đồng hành cùng cơ quan quản lý, VATAP dưới sự dẫn dắt của Chủ tịch Nguyễn Đăng Sinh sau dấu mốc 20 năm thành lập và Đại hội lần thứ VI nhiệm kỳ 2025-2030, cùng các hội địa phương như Hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Thành phố Hà Nội (HATAP), đã trở thành cầu nối vững chắc bảo vệ người tiêu dùng.

Bước chuyển từ xử phạt hành chính sang trấn áp hình sự tận gốc

Hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng sau gần hai thập kỷ thể hiện rõ qua cường độ kiểm tra liên tục của lực lượng chức năng giai đoạn 2023-2026. Năm 2023, Quản lý thị trường cả nước xử lý gần 53.000 vụ vi phạm; riêng trong Kế hoạch 888 về chống hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và xâm phạm sở hữu trí tuệ đã kiểm tra 29.195 vụ, xử lý 24.709 vụ, thu phạt 252 tỷ đồng với trị giá hàng vi phạm 390 tỷ đồng. Sang năm 2024, theo báo cáo của Tổng Cục trưởng Trần Hữu Linh, toàn lực lượng tại 63 tỉnh, thành phố kiểm tra 68.280 vụ, xử lý 47.135 vụ, thu nộp ngân sách trên 541 tỷ đồng (tăng 8%), trị giá hàng vi phạm 425 tỷ đồng và chuyển cơ quan điều tra 178 vụ có dấu hiệu tội phạm (tăng 2%).

Bước sang năm 2025 và 2026, trọng tâm thực thi chuyển mạnh từ phạt hành chính sang trấn áp hình sự các đường dây lớn. Năm 2025, cả nước xử lý 123.513 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (giảm 10% số vụ so với năm 2024), nhưng lực lượng Công an đã đi sâu triệt phá các tổ chức tội phạm, xử lý nghiêm kẻ cầm đầu lẫn cán bộ bao che, tiếp tay. Toàn lực lượng Công an xử lý gần 2.300 vụ, khởi tố hơn 1.800 vụ án với trên 3.200 bị can; riêng đợt cao điểm từ ngày 15 tháng 5 đến ngày 14 tháng 8 năm 2025 đã khởi tố 105 vụ án hàng giả. Đến quý III/2026, Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia ghi nhận các lực lượng xử lý 39.716 vụ vi phạm (tăng 24,38% so với cùng kỳ năm 2025), thu nộp ngân sách 5.696,673 tỷ đồng (tăng 56,38%), khởi tố 329 vụ án với 519 đối tượng. Trong đó có 2.510 vụ buôn lậu, hàng cấm (tăng 53,70%), 34.357 vụ gian lận thương mại, thuế (tăng 17,32%) và 2.849 vụ hàng giả, xâm phạm sở hữu trí tuệ (tăng đột biến 180,69%).

Mức tăng 180,69% trong quý III/2026 vừa phản ánh áp lực thẩm lậu qua biên giới Việt Nam với Lào, Campuchia trước thềm Tết Nguyên đán Đinh Mùi 2027, vừa minh chứng cho hiệu quả phối hợp của Ban Chỉ đạo 389. Chuỗi số liệu khởi tố hình sự này cũng bác bỏ các luận điệu xuyên tạc xuất hiện sau ngày 29 tháng 5 năm 2026, thời điểm Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) khởi xướng điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại năm 1974 về thực thi sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Trái với cáo buộc Việt Nam chỉ chống hàng giả kiểu chữa cháy khi có sức ép bên ngoài, dữ liệu thực thi gần hai thập kỷ khẳng định đây là nhiệm vụ nội sinh, kiên quyết nhằm bảo vệ người dân và nền kinh tế.

Lá chắn bảo vệ sức khỏe người dân trước sự biến tướng của hàng giả

Giai đoạn 2024-2026, tội phạm không chỉ làm giả quần áo, phụ kiện mà nhắm thẳng vào nhóm hàng ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng con người như sữa bột, thuốc chữa bệnh, thực phẩm chức năng và vật tư nông nghiệp, buộc các cơ quan chức năng phải giáng những đòn quyết định vào bốn lĩnh vực trọng điểm.

Ở lĩnh vực dược phẩm, sữa và thực phẩm chức năng, Bộ Công an, Bộ Y tế, Công an Thanh Hóa và Quản lý thị trường Thành phố Hồ Chí Minh đã triệt phá đường dây sữa giả của Công ty Rance Pharma, bóc gỡ ổ nhóm thực phẩm chức năng giả tại Thanh Hóa và tạm giữ gần 5.500 mỹ phẩm, thực phẩm giả mạo tại Thành phố Hồ Chí Minh, ngăn chặn trực tiếp nguy cơ biến chứng sức khỏe cho trẻ em và người bệnh. Đại tá Trần Đức Đông, Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, cùng Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) Chu Quốc Thịnh cũng liên tục chỉ đạo siết chặt kênh phân phối thuốc và gỡ bỏ quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe sai sự thật trên sàn thương mại điện tử.

Trong lĩnh vực thực phẩm tươi sống và đồ uống, Quản lý thị trường và Công an các tỉnh Nghệ An, Hà Nội, Tuyên Quang, Tiền Giang đã chặn đứng hơn 3 tấn chân gà bẩn và 650 kg sườn lợn thối tại Nghệ An, thu 9.000 lít rượu vi phạm tại Hà Nội, tịch thu 400 kg thực phẩm bẩn cùng 3 tấn đường cát lậu tại Tuyên Quang, đồng thời phạt một cơ sở thực phẩm giả gần 70 triệu đồng tại Tiền Giang, kịp thời loại bỏ hóa chất độc hại trước khi tuồn vào bếp ăn gia đình.

Đối với vật tư nông nghiệp và kiểm dịch, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Quản lý thị trường Gia Lai, Quảng Trị đã bảo vệ sinh kế nông dân và ngăn dịch bệnh xuyên biên giới thông qua việc xử lý 14 vụ phân bón, thuốc bảo vệ thực vật giả hoặc cấm, phạt 15 vụ nhập khẩu gần 700 triệu đồng, tiêu hủy 23.965 kg sản phẩm động vật và 3.720 trứng gia cầm lậu trong 10 tháng đầu năm 2026. Lực lượng chức năng cũng giữ 3.500 lít thuốc bảo vệ thực vật cấm tại Gia Lai và khởi tố 4 bị can buôn lậu 4,4 tấn hải sâm tại Quảng Trị. Theo báo cáo ngày 4 tháng 11 năm 2026 của Ban Chỉ đạo 389 Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 34 tỉnh, thành phố còn phát hiện 1.680 vụ vi phạm lâm nghiệp, thủy sản và phạt 4 doanh nghiệp vi phạm chất lượng thức ăn, hóa chất thủy sản hơn 130 triệu đồng.

Ở nhóm hàng thời trang, điện tử, thuốc lá và nhiên liệu, lực lượng chức năng Phú Thọ, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Đồng Nai và Cao Bằng đã tiêu hủy gần 6.000 đôi giày giả Nike, Adidas tại Phú Thọ; giữ 8.000 đôi giày giả và tiêu hủy 100.000 thuốc lá điện tử trị giá trên 3 tỷ đồng tại Bắc Ninh; thu phụ kiện giả Apple tại Lạng Sơn; thu 4.090 kg khí hóa lỏng tại Đồng Nai và xử lý 406 vụ vi phạm xăng dầu năm 2024, qua đó chống thất thu thuế, phòng ngừa cháy nổ và ngăn chất gây nghiện xâm nhập học đường.

Siết chặt mặt trận thương mại điện tử và tháo gỡ điểm nghẽn thể chế

Khi các đối tượng lợi dụng Facebook, TikTok, Zalo để livestream bán hàng giả và xé lẻ kho hàng, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 319/QĐ-TTg ngày 29 tháng 3 năm 2023 phê duyệt Đề án chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử đến năm 2025, tiếp tục triển khai mạnh sang năm 2026. Thực hiện chỉ đạo của Bộ trưởng Bộ Công Thương về việc không để gián đoạn kiểm soát thị trường, các đợt truy quét theo Đề án 319 đã buộc hơn 5.500 cửa hàng trực tuyến vi phạm đóng cửa. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, bên cạnh chương trình Tick xanh trách nhiệm, Kế hoạch số 84/KH-BCĐ389TP ngày 10 tháng 3 năm 2026 đã ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) giám sát từ kho tập kết đến khâu giao nhận.

Tại các diễn đàn thực thi Đề án 319, giới chuyên môn cảnh báo việc người dân dùng ứng dụng Zalo quét mã QR kiểm tra hàng hóa dễ bị dẫn dụ vào các trang xác thực giả mạo. Để khắc phục, cơ quan chức năng đã chuẩn hóa định danh truy xuất nguồn gốc, ứng dụng phần mềm chống giả do VATAP ra mắt năm 2024 và phổ biến tem chống giả công nghệ phát quang, phản quang, nhiệt độc quyền của Bộ Công an. Đồng thời, từ cuối năm 2021 đến nay, vào dịp 29/11 hằng năm, Phòng trưng bày nhận diện hàng thật - hàng giả tại số 62 Tràng Tiền (Hoàn Kiếm, Hà Nội) đều mở cửa giúp người dân đối chiếu hơn 500 sản phẩm thật và giả.

Dù vậy, kết quả trên mới là phần nổi của tảng băng chìm do tâm lý ham rẻ ở nông thôn, miền núi, sự thụ động của doanh nghiệp cùng hạn chế về nghiệp vụ và cơ chế phối hợp. Báo cáo 6 tháng đầu năm 2026 của Ủy ban nhân dân phường Nam Gia Nghĩa (tỉnh Lâm Đồng) cũng chỉ ra rằng sau khi sắp xếp đơn vị hành chính và tổ dân phố, địa bàn rộng hơn nhưng lực lượng cơ sở mỏng gây khó khăn cho việc giám sát các hộ kinh doanh trên mạng. Đặc biệt, mức phạt hiện hành còn thấp so với siêu lợi nhuận khiến tội phạm bất chấp tái phạm. Để giải quyết tận gốc, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết cơ quan soạn thảo đang đề xuất nâng mức phạt tối đa lên 1,5 tỷ đồng với cá nhân và 3 tỷ đồng với tổ chức, xử lý hình sự ngay cả vi phạm lần đầu và đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Big Data giám sát thương mại điện tử. Khép lại 19 năm (29/11/2007 – 29/11/2026), sự kết hợp giữa chế tài nghiêm minh, trách nhiệm của doanh nghiệp và thói quen tiêu dùng thông minh chính là chìa khóa bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong kỷ nguyên mới.

Thành Nam